JAHONGIR MUHAMMAD

O’zbek tili davlat tili darajasiga

ko’tarila olmadi. Nega?

-Ona tilida gapirish bachkanalikmi?

-O’z millatining tilini hurmat qilmagan odam qanday qilib o’z millatini hurmat qila oladi?

-QONUNmi, QON+UNmi?

Bachkanalik va madaniyat

1992 yilda Ozarbayjon prezidenti Abulfayz Elchibey Kremlda Boris Yeltsin bilan uchrashar ekan, Kremlni larzaga soldi. U ruslarnining og’zini lang ochib qo’yib, o’z ona tilida gapira boshladi. Yeltsin avvaliga nima bo’lganini tushuna olmadi. Keyin masalani anglab yetdi shekilli, miyig’ida kulib, atrofidagilarga qaradi. Ular yelka qisib turardilar. O’shandagina Kreml korchalonlari mustaqil bir davlat rahbari bilan uchrashayotganlarini his etgandilar.

Bir eslab ko’ringchi, bugunga qadar Islom Karimov Kreml u yoqda tursin, har bir liderning o’z ona tilida gapirishi qadrlanadigan BMT minbari yoki biror bir oliy darajadagi uchrashuvda o’zbek tilida gapirdimi? Gapirgan emas. Gapirmaydi ham. Doim rus tilida gapirib keldi. Chunki u o’zbek xalqini mensimagani kabi uning tilini ham mensimaydi.

Konstitutsiyada “O’zbek tili-davlat tili” deb yozib qo’yilgan. Ammo mamlakatni qariyb 20 yildan beri ishg’ol qilib olgan Karimov to’dasi Konstitutsiyani oyoq osti etib, rus tilini davlat tili sifatida saqlab qolmoqda. Buni hammamiz ko’rib, guvohi bo’lib turibmiz

1991 yilning oxirida Karimov Turkiyaga borishga tayyorgarlik ko’rayotgandi. Yakshanba kuni edi. Meni ham uydan chaqirib kelishdi. Ikki farmon loyihasini yozib berishimni so’rashdi. Keyin Karimov chaqirdi.

-Mana shu kitobni olib boring deb menga berishdi,-deya ulkan turk shoiri Yunus Emroning o’zbek lahjasiga o’girilgan kitobini ko’rsatdi. Keyin kitobni stolning ustiga otdi. Bu menga og’ir botdi. Shu bois kitobni qo’limga olmaslik bilan unga javob bergan bo’ldim. Shunda u:

-Nima deysiz? Nima qilish kerak-ki, turklarni qoyil qilib qaytsak,-dedi.

Xayolimga kelgan gapni aytdim:

-Ularga o’zbek tilida gapirish kerak!

1988 yilda bir oy Turkiyada bo’lib, u yerdagilarning o’zbek tiliga oshuftaliklarini, ular biz Sovet davrida turk tilining bosh bo’g’ini hisoblangan o’zbek tilini unutib yuborganmiz deb o’ylashlarini sezgan edim. Buni o’sha yili e’lon qilingan “Yopiq eshiklarning ochilishi” turkum ocherklarimda ham yozgandim. Har holda “O’zbek tilida gapirish kerak” deyishimga shu sabab bo’lgan bo’lsa kerak. Lekin o’sh kezda Karimov, o’zbek tilida chala-chulpa gapirib, masxara bo’lib yurgani ma’lum edi va bunday gap unga qattiq botishini tasavvur qilish qiyin emas.

Darhaqiqat, shunday bo’ldi. U birdan qizardi va:

-Bunday qilsak bachkanalik bo’ladi,-dedi.

Endi bu gap menga og’ir botdi va darhol javob qildim:

-O’z ona tilida gapirish bachkanalik bo’lsa, rus tilida gapirishni nima deymiz?

-Rus tili bo’lmaganda biz odam bo’lmasdik,-dedi Karimov va gapni “UzTAG”ning nomini “O’zA” qilib o’zgartirish haqidagi taklifimga burib yubordi.

O’shanda men Karimov o’zbek tilini puxta bilmagani uchun jahli chiqdi deb o’ylagan edim. Bugunga qdaar o’tgan davr isbotladiki, u o’zbek tilida gapirishni bachkanalik va rus tilida gapirishni madaniyat deb bilar ekan va bu narsa o’sha kezda ham uning shuurida turgan. Shu bois hatto Istanbulda Turkiy jumhuriyatlar Zirvasida Nazarboyev, Turkmanboshi, Akayev o’z tillarida gapirganlarida ham Karimov rus tilida nutq irod qilgan va Turkiyada bu shramandalik deya baholangandi.

Ha, Karimov janoblari, (Bilaman siz buni o’qiysiz, o’zingiz xo’jako’rsinga qonunlashtirgan lotinda o’qiy olmasligingizni nazarda tutib, kirilga ham o’girdim-JM) siz uchun o’zbek tilida gapirish bachkanalik, rus tilida gapirish madaniyat. Agar men o’z xulosamda adashgan bo’lsam, Islom Abdug’aniyevich, buni tuzatishingiz mumkin: Kremlda oz’bekcha gapirsangiz olam guliston, O’zbekiston mustaqilligini e’lon qilgan bo’lasiz! Chunki tili mustaqil bo’lmagan millatning mamlakati mustaqil bo’la olmaydi!

Xalqning tili va Xotinning tili

Bundan bir hafta oldin Ovro’pa tadbirkorlar konfederatsiyasining yig’lishida uning raisi Ernest Seyer fransuz bo’lgani holda ingliz tilida gapirgani uchun prezident Jak Shirak o’rnidan turib, norozilik bildirdi va o’zi bilan birga Iqtisod hamda Tashqi ishlar vazirlarini ham olib, yig’ilishdan chiqib ketdi. Buni kimdir eski raqobatning davomi desa, yana kimdir Shirakning o’jarligi dedi. Prezident o’jar bo’lishi kerak. Ammo bu o’jarlik o’z millatining tiliga hurmatsizlikka yo’nalgan ojarlik, emas balki o’z millatining tilini yuksaltirishga qaratilgan bo’lsa, bu uning xislatiga aylanadi. Aks holda bu uning illati bo’lib qoladi.

O’z tilini chetga surib, rus tilida gapirishni afzal ko’rgan odamning o’z xalqi haqida qayg’urishiga siz ishonasizmi? Men ishonmayman. Yaqinda AQShdagi yoshlar bilan uchrashuv o’tkazdik. Negadir hamma rus tilida gapirar edi. Agar ingliz tilida gapirganda ham buni izohlash mumkin. Ha endi Amerikaga kelgan, shu yerda o’qib, shu yerda qolib ketishga qaror qilgan va fikrini ingliz tilida ochiqroq aytadi deyish mumkin.

Men “Kechirasizlar, biroz millatchiman” dedim-da ataylab o’zbekcha gapirdim. Ba’zilarga bu ta’sir qildi va ba’zilar parvo ham qilmay yana ruscha gapiraverdilar. Aytishingiz mumkin, ular elitaning bolalari va rus tilidagi makatblarni bitirishgan deb. Yo’q. Ular bechora xalqning bolalari va bu yerga bir burda non ilinjida kelganlar. Ayb ularda emas, ayb rejimda.

Demak, rus tilini davlat tiliga aylantirgan Karimov rejimi bechora xalqning bolalarini ham shunchalik ruslashtirib yuboribdiki ular Amerikaga kelib ham shu tilda gaplashib yuribdilar. Bu bizning eng katta milliy fojiamizdan bir shingil.

Bir paytlar, kimdir, “Prezidentimiz xalqning tilida emas, xotinining tilida gapirishni afzal ko’radi”, degan edi. Bu hazil gap edi. Ammo haqiqat shuki, Karimov o’z xalqining ona tilini emas, balki o’z xotinining ona tilini ulug’ladi.

O’tgan yillarda o’zbekning mamlakat ichida va mamlakat tashqarisida ham bolalari o’zbek tilida gapira olmaydigan va yoza olmaydigan darajaga tushdilar. Bu Karimovning “ulkan xizmati”dir.

Ha, o’z tilini bayroq qilib ko’tara olmagan xalq kimningdir yoki kimlarningdir quli bo’lib qolishga mahkum. Bu gapning isbotini bugun amalda ko’rib turibmiz.

Rivoyat va haqiqat

Bir podshoning uch o’g’li bor ekan. Voris tanlash uchun ularni sinovga solibdi. Katta o’g’lini chaqirib;

-Mana bu QONUN,-deya bir tarafda turgan kitobni ko’rsatibdi,-uning har bir harfiga rioya qilishing kerak, agar rioya qilmasang taxtdan, boyliklaringdan ayrilib, zindonga ketasan, man bu ham QON+UN,-deya boshqa tomondagi narsalarni ko’rsatibdi,- y’ani qon va un. Qon zulm ramzi, un boylik ramzi. Tanlganinga qarab men xulosa qilaman…

Har uchchala o’g’il ham QON va UN ni tanlashibdi.

Podsho xafa bo’lib o’trigan ekan, maslahatchisi:

-Xafa bo’lmang, farzandda bo’lmasa ota nishoni, unda bordur birovning qoni, bolalaringiz siz tanlagan yo’lni tanladilar,-debdi.

-Sen hali menga shunday deydigan bo’ldingmi?-deya shohning jahli chiqibdi.

-Chunki siz taxtni biror aqlli odamga emas, o’z bolalaringizdan biriga bermoqchisiz, ana u o’zingiz yozdirgan QONUNda esa taxt eng aqlli odamga nasib etgay deb bitilgan,-debdi.

-Men seni do’st deb yursam, dushman ekansan,-deya shoh QONUNni bir chetga uloqtirib, jallodni chaqiribdi. Shunda maslahatchi:

-Mana ko’rdingizmi, yana QONUNni emas QON+UN ni tanladingiz, men esa QONUNni tanlagandim, mayli meni o’ldirtiring,-debdi.

Podsho hukmidan qaytmay maslahatchini jallodning qo’liga topshiribdi.

Shu zayl podsho o’lib, QON va UN uning avlodlariga me’ros bo’lib qolibdi. Ular birinchi galda o’z otalarini go’rba go’r qilib, keyin xalqni talabdilar. Ayni shu vaziyatni bugun ham ko’rib turibmiz. QON va UN ni tanlagan Karimov o’zi yozdirgan QONUNlarni bir chetga uloqtirib, taxtni ham o’zi kabi zulmdorga qoldirmqochi.

Huqushunoslikda qo’llaniladigan bir ibora bor: “Dura leks, sed leks” (Dura lex, sed lex), bu qonun qattiq, lekin rioya qilish uchun degani. Rioya qilinmas ekan, Konstitutsiya va qonunlarda o’zbek tili borasida nega bu qadar gaplar yozildi? Bu endi munofiqlik masalasi. Chunki QON va UN hukmronligi uchun munofiqlik degan zamin kerak!

12 Aprel, 2006 yil.