JAHONGIR MUHAMMAD

O’ZBO’AMACHILIK

Sovet Ittifoqi inqirozga yuz tutayotgan yillarda "Ko’zbo’yamachilik" kalimasi iste’molga kirgandi. Bu ko’proq qo’shib yozish, Markazni aldash kabi illatlarni ifoda etishda qo’llanilaradi. Mustaqillikning dastlabki yillaridan boshlab esa "So’zbo’yamchilik" kalimasi istefoda qilina boshlandi. "Olti oyda sizga jannat qurib beraman", "mustaqillikni mustahkamlash", yurtboshimiz aytganlaridek..." kabi takrorlanaverib siyqasi chiqqan iboralarga baho berish uchun paydo bo’lgandi bu so’z.

Bugungi vaziyat esa "O’zbo’yamachilik" degan yangi kalimani talab etmoqda.Odatda bir uyda yashasangiz devorlarni bo’yashning ikki mantig’i bor. Birinchisi, o’zingizga qulay bo’lsin, deb va ikkinchisi, eski devorgdagi nuqslarni kelgan-ketgandan yashirish uchun. Bu ayni paytda zehniyat masalasi ham.O’zbekistondagi siyosatni anashunga qiyoslasak, oldin devor bo’yash "o’zimga" deb bohslandi. Keyin "kelgan ketganga" yo’naltirildi. Endi esa devor esdan chiqib, bo’yayotgan odam o’zini bo’yamoqda. Bu yerda rangning ahamiyati qolmadi, oq bo’lsin yoki qora bo’lsin, farqi yo’q. Bu holatni bir so’z bilan "o’zbo’yamachilik" deyish mumkin.

Avropa Tiklanish va Taraqqiyot bankining 3- 5 May (2003) kunlari Toshkentda o’tgan yillik anjumani oldidan O’zbekiston prezidenti mamlakatda qiynoqlar mavjudligini tan olaman, deb bank rahbariga va’da bergan, ammo mazkur majlisda aksini gapirdi.

Majlisni televideniye orqali jonli ko’rsatamiz va bu oshkoralikning ifodasi, deb amalda anjumandagi haqiqiy vaziyatdan bir shingil ko’rsatgan telemuxbirlar quvg’in etildi. Dunyo jamoatchiligi ularni himoya qilgach esa ularga o’z nomlaridan "bizni qo’llamang" degan xat yozdirildi.

Markazi New Yorkda bo’lgan inson haqlari bilan shug’ullanuvchi "Human Rights Watch" tashkiloti mazkur bankning yangi rahbariyati 21 Iyulda(2003) Toshkentga qiladigan safari munosabati bilan bir bayonot e’lon qilib, bankning May oyidagi yig’ilishidan keyin ham demokratik o’zgarishlar bo’lmaganini qayd etdi. Aksincha yana qiynoqdan o’lganlar, to’hmat bilan qamalganlar, diniy qarashlari uchun sudlanishlar... bular O’zbekistonning kundalik voqealari o’laroq "o’rgangan ko’ngil, o’rtansa qo’ymas" deganlaridek davom etdi.

Biz matbuotga erkinlik berdik, deyildi. Lekin amalda erkinlikni bo’g’ishning yangi yo’llari topildi. Tanqidiy maqolalar yozgan jurnalistlarni qamash orqali qo’rqitish yoki ularga hukumatning odamlarini rahbar etib tayinlash yo’li bilan cheklash kabi. Masalan, "Mohiyat" gazetasi jamoasining kollektiv o’laroq ishdan ketish haqida ariza yozgani voqeasi bunga bir misol.

Mustaqil Inson huquqlari tashkilotlarini ro’yxatga oldik deyildi. Lekin bu tashkilot a’zolari hukumatga tobe bo’lib qolgan ba’zi liderlarini demokratik yo’l bilan almashtiramiz, deyishsa bunga qarshilik qilinmoqda.

Biz diniy erkinlik berganmiz, deyilayotir. Lekin oddiy imomlarga qadar hukumatning maxsus idorasi tasdig’idan o’tishi kerak. Namoz o’qiganlar esa Milliy Xavfsizlik Xizmatining nafaqat ro’yxatiga, balki ta’qibiga ham olinadi.

Biz piketlarga yo’l berdik, deyildi. Ammo adolat izlab chiqqanlarni ta’qib qilish u yoqda tursin, kaltaklashmoqda va jamiyatning yot unsurlari deb e’lon qilishmoqda va hokazo va hokazo.

Xullas, qayoqqa qaramang, anashunday ikki manzara. Xo’sh bu bilan O’zbekiston nimaga erishmoqchi? Chetdan kelganlarni aldab yordam olmoqchimi? Lekin chetdagilar ham buni ko’rib turibdilar-ku?! Shunday ekan bu o’z-o’zini aldash, bir so’z bilan esa O'ZBO'YAMACHILIKdir.

(Vashington, 2003 yil, 18 Iyul).