JAHONGIR MUHAMMAD

O’zbekiston

tanqid ostida

Ma’lumki,bugun AQSH Davlat Departamenti inson huquqlari bo’yicha navbatdagi yillik hisobotni e’lon qildi.

Avvalo shuni ta’kidlsh kerakki, AQSH Davlat Departamenti inson huquqlari bo’yicha e’lon qilgan hisobotning O’zbekiston qismi yuz sahifalik o’rtacha bir kitobdan ko’proqdir. Bu "O’zbekiston yakkahokim, fuqaro huquqlari cheklangan davlatdir" degan satr bilan boshlanadi.

Garchi mamlakat Konstitutsiyasi boshqaruvni qonunchilik, ijro va sud o’laroq uch mustaqil tarmoqlarga ajratgan bo’lsada amalda prezident Islom Karimov butun hokimiyatani markazlashtirib, bir qo’lda to’plab olgani, mamlakatdagi butun siyosiy, ijtimoiy, iqtisodiy va madaniy hayot ustidan qattiq nazorat o’rnatgani ta’kidlanadi.

Shu asnoda 2002 yilda Prezident muddatini 5 yildan 7 yilga uzatish borasida o’tgan referendumning adolatdan yiroq bo’lgani, erkin o’tmagani aytilar ekan, Oliy Majlis a’zolari deyarli prezident tomonidan tayinlanadigan bir vaziyat mavjudligiga urg’u beriladi.

Prezidentga tobe bo’lgan Ichki Ishlar vazirligi politsiya vazifasini bajarish bilan birga, siyosatga ham xo’jayinlik qiladi. Sobiq KGBning davomchisi bo’lgan MXX ham yakkahokim boshqaruvning erkin firkni bostirish quroliga aylangan.

Hisobotda mamlakatda inson huquqlari vaziyati juda yomonligi qayd etilar ekan, odamlarning eng oddiy huquqlari ham qo’pol tarzda toptalgani borasida ko’plab misollar keltiriladi. Fuqarolar o’z hukumatlarini tinch yo’l o’zgartirish huquqidan mahrum qilinganlar, odamlarni bo’hton va isbotlanmagan ayblar bilan qamash, mahbuslarni, ayniqisa siyosiy mahbuslarni qiynoq, iskanjaga tobe tutish, hatto qiynab o’ldirish hollari ham davom etmoqda.

Mamlakatda mahbuslarni saqlash sharoiti juda ham yomon. Ichki Ishlar va MXX xodimlari nafaqat mahbuslarga balki istagan odamga tazyiq o’tkazadilar, qamaydilar, qiynoqqa soladilar va ularning barcha insoniy huquqlarini mensimaydilar.

Hisbotda diniy tashkilotlarga a’zolikda ayblanib qamalgan va qamoqda o’ldirilgan kishilar haqida to’la ma’lumot berilgan. Shuningdek, yo’qolib qolayotgan odamlar haqida yozilar ekan, qamoqxonada, tergov jarayonida, yoki uyidan olib ketilganidan keyin ularning dom-daraksiz yo’qolib qolish hollariga hukumat ko’z yumish bilan o’z xayrixohligini ko’rsatib kelayotgani hisbotda alohida urg’ulab o’tiladi.

O’zbekistonda to’qima ayblar bilan qamalgan kishilarni qiynqoqa solib oz’lari qilgmagan ayblara iqror qildirish, so’ngra uzoq muddatli jazo berish yoki otuvga hukm etish an’anasidan voz kechilgan emas.Hisobotda bu boradagi ko’plab misollardan bir qanchasiga o’rin berilgan.

Hukumat har qanday dinga moyil bo’lgan odamni jazolashni yo’lga qo’yish bilan fuqarolarning vijdon erkinligi borasidagi konstitutsiyaviy va O’zbekiston rahbariyati imzolagan Xalqaro hujjatlar qoidalarini qo’pol ravishda buzib kelayotganiga diqqat tortiladi.

Muxolifatdagi partiyalar va guruhlarga nisbatan hukumatning murosasizligi qattiq tanqid ostiga olinadi. Sud tizimining hukumat qo’g’irchogi bo’lib qolayotgani chidab bo’lmas darajadagi adolatsizliklar yuz berishiga olib kelmoqda.

Odamlarning mulklariga, oilalariga, uy joylariga va hatto maktublariga qadar tajovuz qilish O’zbekistonda oddiy holga aylangan. Bu boradagi barcha erkinliklar toptab kelinmoqda. So’z va matbuot erkinligi keskin cheklangan. Matbuotga turli yo’llar bilan ta’sir etish davom etayotir. Muxolifatning mamlakat ichida barcha nashrlari ta’qilangani kabi tashqarida hozirlanadigan web sahifalariga qadar ta’qiq qo’yilgan.

Odamlar tinch yo’l bilan namoyishlar o’tkazish huquqidan mahrum etilganlar. Namoyishga chiqqanlarga hukumat mansublari hujumlar uyushtiradlar, tazyiq o’tkazadailar va hatto yashash joylarida ularni quvg’inga oladilar.

Hisobotda siyosiy huquqlarning toptalayotgani ham ko’plab misollar bilan isbotlab beriladi. Partiyalarni ro’yxatga olmaslik uchun hukumat har qanday nomaqbul yo’llarga kirayotgani afsus bilan qayd etiladi.

Xalqaro tashkilotlar va O’zbekistondagi nohukumat tashkilotlarning qiyin vaziyatga tushganlari alohida urg’ulangan holda, xotin qizlar, bolalar, nogironlarning huquqlari toptalayotgani va oqibatda inson savdosining avj olgani tahlil qilib beriladi.

Bir so’z bilan aytganda AQSH Davlat Depatamentining Inson huquqlari bo’yicha yillik hisobotida O’zbekiston hukumatining haqiqiy tarjimai holi dunyoning ko’z o’ngiga olib chiqilgan.

("Amerika ovozi", 25-26 Fevral, 2004 yil)