JAHONGIR MUHAMMAD

O'JARLIK VA

INJIQLIK HAQIDA

Murosa va kelishuv tufayli kop narsaga erishiladi, deb aytiladi. Lekin inson fe'li-xiyida shunday xususiyatlar borki ular murosa va kelishuvni rad etish uchun ishlaydi. Masalan, O'jarlik ...

Xarakterimizdagi bu belgi har doim bo'rtib turadi.

O'zbek degani o'ziga bek, o'ziga xon degan ma'nolarni tashiydi, deb ba'zan g'urur bilan yozamiz. Lekin o'jarlik ko'pincha anashu o'ziga beklik va o'ziga xonlikni yemirib kelayotganini esa o'ylab ham ko'rmaymiz.

Men o'jarman. Buni bilaman va tan olaman. Ayniqsa, keyingi yillarda xarakterimdagi bu belgini yengishga ko'p urinaman. Ammo ba'zan jilov qo'limdan chiqib ketadi va yoki o'jarlik ustunlik qiladi.

O'jarlik nima o'zi? Bu kalimaning mohiyatiga nazar solsak, bir qancha ma'noni o'zida mujassam etgan. Masalan, o'jar deganda qaysar, boshqalarning gapiga quloq solmaydigan, o'z fikriga yopishib olgan, o'z bilganini ma'qullaydigan kishi tushuniladi. Qaysarligimini odimma-odim yengib kelayapman. Boshqalarning gapiga quloq solmasligim esa hali ham mavjud. Agar quloq solganimda bugun Amerikada yurgan bo'lmasdim. O'z fikrimga yopishib olish ham yo'qolgani yo'q. To'g'risi o'z fikrimni hurmat qilishim uchun uning ustivorligi haiqda qayg'uraman.

Ayni paytda o'z fikrini o'tkazishga uringan, o'z rejalaridan qaytmaydigan, fikrida sobit turadigan odamlarni ham o'jar deymiz. O'z fikrini o'tkazihsga urinishning ikki turi mavjud. Kimdir bilgan narsasisni boshqlar ham bilihsini istaydi va o'z fikrini ilgari suradi. Kimdir bilmagan narsasini bohsqalarga uqtirishga urinadi.

Hra holda keyingisidan ancha yiroqman.

O'jarlik kalimasiga yuklangan uchuncu ma'no esa, boshqalarning iziga yurmaydigan, asov va bo'ysunmaslikning ifodalashidir. Bu esa Men. Hech qachon bu fe'limdan qutula olmasam kerak. Meni ba'zan, avval falonchi bilan birga bo'ldi, keyin falonchiga ergashdi, deb gapiradiganlar bo'ladi. Bunga mening xarakterim yo'l bermaydi. Agar Karimovga ergashganimda bugun kamida Oliy Majlisning raisi bo'lib o'tirgan bo'lardim. Lekin birovga bo'ysunib, qul bo'lib, o'z fikridan voz kechib Oliy Majlisning raisi bo'lishdan, erkin bo'lib, oddiy fuqaro tarzida qolishni afzal ko'raman. O'jarligimning bu jihatini hech narsaga almashtirmayman!

Hammaning ham anshunday voz kechmas jihatlari bor. Lekin umumiyatla agar o'jarlik prinsipial masalalar hal etilganda jilovga olinmasa bu salbiy oqibatlarga olib keladi.

Masalan, Islom Karimovning muxolif fikr sohiblari bilan kelisha olmasdan o'jarlikni ustun qo'yishi O'zbekistonni yaqin kelajakda chiqishi mumkin bo'lmagan yo'lga soldi. Yoki muxolifat liderlarining o'z oralarida kelishaolmasliklari ularni boshqa mamlakatlarning fuqarolari bo'lishlari tomon yetakladi. Yoki ahamiyatsiz masalalar paytida o'jarlik jilovdan chiqib ketsa yaxshilikni boshlab kelmaydi. Buni "Birlik" web sahifasidagi "Mehmonlar kitobi"da so'kinishda o'zini tiya olamslik oqibati xorijdagi o'zbekistonliklarni yuz ko'rmas holga tushirganidan bilish mumkin.

Yaqinda bir do'stimga "Men o'jarman" deb yozsam, u "Men ham o'jarman va hamda injiq hamman" deb javob qaytardi.

Xo'sh injiqlik nima? Injiqlik uncha-bunchani yoqtirmaydigan, uncha- bunchaga ko'nmaydigan, tabiati nozik odam, deganidir. Bundaylarni mijg'ov ham deyishadi. Ko'chma ma'noda ishlatilganda esa bu kalima ters, aks xaraketrni ifodalaydi. Lekin haligi do'stim kalimaning bu ma'nosini bilmasdan o'zini injiq degan edi. Unda injiqlikdan ham ko'proq o'jarlik mavjud edi.

Xarxasha qilish ham injiqlikning bir turidir. Shu o'rinda bir rivoyat yodga tushdi:

Hotamtoy, Injiq va Vakil haqida. Bir Injiq qiyin vaziyatga tushib qoladi. Unga yordam qo'lini cho'zgan Hotamtoy uning huzuriga Vakilni yuboradi va uning ochdan o'lmasligini ta'min etadi. Keyin Hotamtoyning o'zi har borganida Injiqqa katta ulush tashlab qaytadi. Ammo bir kun Hotamtoy va Vakilning o'rtasida yo'llar ayriladi. Vakil Injiqqa Hotamtoyni yomonlay boshlaydi. Injiq ham uni qo'llab bir kun Hotamtoyning yoqasidan oladi. Hotamtoy qo'l siltab ketib qoladi. Nimaga Hotamtoyga nisbatan nonko'rlik qilding, deb so'rasalar, "Mening og'ir kunimda u emas, Vakil meni qutqazdi" degan ekan Injiq.

Bu rivoyat esa injiqning aks xarakterli bo'lishiga bir dalildir. Buni nega yozayapsanu nima keragi bor, deyishingiz mumkin.

Gap shundaki, juda ko'p katta millatlar o'z xarakterlaridagi anashunday belgilarni nafaqat aniqlab chiqqanlar, balki, ilmiy asosda o'rganib, chorasini ko'rish yo'llarini ham belgilaganlar. Shu sababdan ham ular siyosat bilan hayotni ajrata oladilar. Siyosatda bir-biriga raqib bo'lganlar hayotda bemalol gaplashib ketaveradilar. Kichik bir manfaat uchun katta narsani boy bermaydilar.

Katta millatlar o'z xarakterlaridagi anashu kabi belgilarni o'rganib, masalan, ta'lim tarbiyani shunga qarab yo'naltirishadi. Maktabdayoq raqiblik, siyosat, bellashuv, tanqidga chidamlilik nima ekanligi o'rgatilib, o'jarlik va injiqlik kabi xususiyatlarni nazorat qilish immuniteti hosil qilinadi, yoshlarda.

Men millatimizning xarakterini chizib berishga ojizman. Bu ko'pchilkning ishi. Men ko'rgan narsani boshqa odam ko'rmaydi. Boshqa odam ko'rganini esa men ko'rmayman. Ammo men o'z xarakterimdagi belgilarni ko'rishga urinmoqdaman. Men ojarman, dedim. Demak bu mening nazoratimda turishi kerak bo'lgan belgi. Lekin men injiq emasman. Sizchi? Bu haqda o'ylab ko'rdingiz-mi? Ummon qatralardan boshlanishini hisobga olsak, bu chizgilar balki ilk qatralardir?!

(Vashington, 2002 yil, 19 Sentyabr.)