JAHONGIR MUHAMMAD

TALABSIZ TALABALAR

"Bugun, 2003 yil 24 Mart kuni Samarqandda Chet Tillar oliygohi talabalari o'z rektorlari Yusuf Abdullayev ishdan olinishiga qarshi bosh ko'tardilar".

(Xabarlardan)

Talabalar nima uchun millatni, ya'ni ota-onalarini emas, balki rektorni himoya qilib ko'chaga chiqdilar?

Hammamiz ham talaba bo'lganmiz. Biror bir talabaning rektor bilan ishi yo'q. Nari borsa muammosini dekan bilan hal qiladi. Rektorni esa bayramlarda yoki katta majlislarda uzoqdan ko'rib qoladi. Yoki xizmat mashinasida g'izzillab o'tib ketganini ko'chada ko'rib qoladi. Ammo talabalar zulm iskanjasida qolgan ota-onalarini har kun ko'radilar. Bir burda nonini o'zi yemasdan, talaba bolasiga bergan, maktabda o'qigan go'dagiga yangi kiyim xarid qilolmagan, ish qidirib is topolmagan, ish topganda maoshini ololmagan ota-onasining dardlaridan xabarlari bor. Zulm bois quv'ginga olinganlar, qamoqdagi azoblar haqida ham u yoq, bu yoqdan eshitib turadilar. Matbuot va televideniyedagi yolg'onlardan bezillab qolganlar.

Buning ustiga xorijiy tillar oliygohining talabasi tashqi dunyodan ham xabrdor. Millati, ya'ni ota-onasining hayotini taqqoslab ko'rishi uchun misollari yetarli. Dunyo xabarlarini ham xorijiy matboutdan olib turadi. Ba'zan oliygoh yo'llanmasi bilan chet ellarga ham borib keladi.

Ma'lumki, bugunga qadar dunyodagi barcha isyonlar ortida talabalar turgan, ularning harakatlari katta oz'garishlarga olib kelgan. Hech kimning kuchi yetmagan diktatorlarni ham talabalar, yohslar yiqitganlar va bugun ham dunyoning ko'p mamlakatlarida talabalar jamiyatning yetakchi kuchu hisoblanadilar.Ammo Oz'bekistonda bu kuchni yanchib tashlash 1991 yil Yanvarida Toshkent talabalar sharchasida yuz bergan isyondan keyin boshlandi. Hukumat talabalarni kuchsizlantirib qo'yish, ularning g'ayratlarini boshqa tomonlarga yo'naltirish uchun maxsus dastur ishlab chiqdi va bugunga qadar shu dastur harakatda..

Shunday ekan, Samarqandda chet tillar oliygohining talabalari rektor Yusuf Abdullayevni ishdan olishgani uchun nega isyon qildilar? Nega ko'chaga chiqdilar va hokimlikka qadar borib, hatto derazalarni sindirdilar? Buni uyg'onish deya baholaganlar ham bo'lmoqda. Afsuski, bu uyg'onmaslikning, hali ham uyqudalikning yorqin bir ifodasi.

Birinchidan, Yusuf Abdullayev faqulloda bir arbob emas. U xalq orasidan chiqib xalq dardini ko'targan, bugungi rejimga qarashi bosh ko'targan rahbar ham emas. Uning butun faoliyati bugungi hukumatning siyosatini qo'llashga qaratildi. O'zbekiston Kompartiyasi Markaziy komitetidan boshlab hukumatning Moskvadagi vakolatxonasiga va T'alin vazirligidan rektorlikka qadar qayerda ishlamasin hukumatga sodiqligini namoyish etdi. Lekin bu hukumat vaqti-vaqti bilan o'ziga sodiqlarning ham "boshini tanasidan judo" ( tanasi vazifasi ma'nosida tushunilsa ayni muddao bo'ladi-JM) qilib turadi.Sodiq rahbarni ishdan olsalar buni dushmanlarim qilmoqda va prezidentim bilmaydi deb o'ylaydi Yoki o'zini shunday o'ylashga majbur qiladi va perzidentiga bildirishning yo'llarini qidiradi. Bu isyon anashunday yo'llardan biri.

Ikkinchidan, umr bo'yi hukumatda ishlab, pishib ketgan rahbarlar, ayniqsa komsomoldan chiqqan va kommunistik partiya ta'limini olganlar o'z atroflariga o'z odamlarini to'plashni biladilar. Ularning o'rniga keladigan yangi rahbar bu odamlarni quvib, o'zinikini olib kelishini ham yaxshi tushunadilar. Bunga xalq "ratatsiya" deb nom qo'ygan."Ratatsiya"ga tushganlar anashunday kezda nima qilishni o'ylaydilar. Samarqand misolida Abdullayevdan keyin ketishi kerak bo'lganlar talabalarni qo'llanib, ko'chaga olib chiqqanlar. O'lmagan jondan umid! Oddiy haqiqat shu. Aks taqdirda talabalar rektorni emas, o'zlariga undan ham yaqinroq bo'lgan ota-onalarining manfaatalarini himoya qilib ko'chaga chiqqan bo'lardilar.

Uchinchidan, ularning rektorni o'z o'rniga tiklash talabini jamiyatning pishib yetilgan talabi deb aytolmayman. Jamiyatning pishib yetilgan talabi bilan, ya'ni "Prezident iste'foga ketsin", "Biz demokratik, adolatli va erkin saylovlar istaymiz!" "Matbout erkinligi, so'z erkinligi, ishonch erkinligini istayamiz!" "Biz islohotlar istaymiz, yolg'onga chek qo'yishni, adolatni tiklashni istaymiz!". "Mirshbalar kalatklayotgan o'ta-onalarimiz, suddan adolat topolmayotgan yurtdoshlarimizni bu kuyga solayotganlar hukumati bilan birga daf bo'lishini istaymiz", "Jamiyatni poraxo'rlik botqog'iga botirganlar yo'q bo'lsin!" kabi talablar bilan chiqishganda men ularga qoyil qolgan va ofarin degan bo'lardim. Ammo talabalarning talabsiz isyonlari bu fojiadan, ya'ni ularni qo'llanish davom etayotganidan darak, ya'ni ular hali mustaqil kuchga, ongli harakatga aylanmaganlaridan darak.

(Vashington, 24 Mart, 2003 yil).