JAHONGIR MUHAMMAD

OTALAR VA BOLALAR

Amerikaning markaziy shtatlaridan birida ikki yuqori sinf o’quvchisi 12 nafar tengdoshini otib o’ldirgani haqidagi xabar butundunyoga yoyildi va o’ylaymanki siz ham bundan voqifsiz.  Mazkur jinoyatni balog’atga yetmagan bolalar sodir etushgani bois ota-onalar mas’uliyati tortishildi. Tabbiyki, hech kim ularni qamoqa tiqish kerak, degan emas.

“The Washington post” gazetasining shu minosabat bilan internet orqali  o’tkazgan so’roviga men ham ota-onalar mas’uliyatli, deb ovoz berdim. Cunki farzandlarning har qanday hatti harakatlariga ota-onalari mas’uliyatlidirlar. Bu ma’naviy yuk demak. Biz isatasak, istamasak ham har qanday ota-ona mas’uliyat his etadi. Bu unsonning ruhida, qonida mavjud bo’lgan narsadir. Ya,ni u istasa ham mas’uliyatdan qocha olmaydi. Bu Tangri tomonidan ruhimizga yerlashtirigan ilohiy mexanizm bo’lishi ham mumkin.

Ammo bola ulg’ayishi bilan undagi mustaqillik instinkti kucayib boradi. Buning Sharq yoki G’arbga aloqasi yoq. Alloh bandasini o’zidan boshqaga tobe bolmaslika va mustaqillika tashna qilib yaratgan. Bu hayot jarayonida uzviy o’laroq davom etadi. Lekin bizda 40 yoshli biri uchun 80 yoshli ota-onasini ham aybdor qilish tarixan mavjud. Balki butun imperiyalarimizning yemrilib ketishi, ota o’limidan keyin taxt talashlari avj olishi kabi unsurlarning sababini ham anasundan qidirmoq kerak. Otasi hayot bo’lgan davrda liderlik darajasiga ko’tarila olmagan o’g’illar bir-birlarini yoqavayron qilish bilan ovora bo’lganlar.

Otalar vabolalar usulini Sovet Ittifoqi davrida kommunistlar shu qadar mahorat bilan qo’llandilar-ki oxir oqibat ularning ham imperiyasi qulab ketdi.  Otasi har qancha qobiliyatli bo’lmasin farzandi noqobil chiqib qolsa allbatta bunday padardan  voz kechishardi. Buni ma’naviyat deb bilashardi.

Bugun mustaqil O’zbekiston anashu an’anani sadoqat bilan davom ettirayapti. Prezident Islom Karimovning manabu so’zlarini eshitgansiz, yana bir marta eshitib ko’ring:

”Men nafaqat bu muttahamlarning ko’ziga qarab gapirmoqchiman, ularning otasi va onasining ko’ziga qarab aytmoqchiman:  ularga tarbiya bergan ota bolasining yoniga kelib javob beradi. Men kerak bo’lsa, yangi farmonga ham imzo chekaman. Otasi javobgar! Ayollar bilan bizlar kurashmaymiz. Kerak bo’lasa, otasining yoqasidan ushlab, bo’g’ib og’lini yoniga olib kelib, bir joyga tiqib, so’roq qilib jazosini beramiz, bilsin otasi. Olti oy, bir yil gumdon bo’lib ketgan bolarini so’ramaydimi, qaerda yuribsan, deb, kim bilan kurashmoqchisan, o’zining qo’li bilan boshini olib tashlamaydimi?”

Kechirasizu bu 24 millionli bir davlat rahbarining emas dovdur brigadirning gaplariga o’xshaydi. Amo og’zidan adi kirib bodi chiqadigan capani va dovdur brigadir ham birovga bolngni o’ldir, boshini kesib tashla demaydi. Butundunyoda o’lim hukmi bekor qilinayotgan bir paytda,  hatto jinoyatchining huquqlari borligi e’tirof etilatotgan bir sharoitda va hali bolasi gunohkormi yoqmi, isbotini topmagan bir holatdata otani qotillikada’vat etgan Prezidentga  emas, bu gaplarni hazm qilganlarga qoyi qolish mumkin.

Gapni qarang otasini ushlab kelib, kamega tiqar ekanlar, so’roq qilar ekanlar, keyin javobgarlikka tortar ekanlar. Butun masala bolasi qaerga gumdon bo’lib ketgani haqida. Xo’sh bu masalaga zamonaviy davlatchilik, huquq nuqtai nazaridan  baho berib ko’raylikchi qanday natija chiqar ekan? Prezident qonunlarda mavjud bo’lgan normativlar bo’yicha farmon qabul qilish huquqiga ega. Qaysi qonunda otalar bolalar uchun javob beradilar, deb yozilgan? Mayli, ertaga Prezident parlamentni toplab darhol qonun qabul qildiradi, shuni ham bilmaysizmi, deya dakki berishingiz mumkin. Ammo men huquqiy davlat nuqtai nazaridan fikr yuritayapman. Chunki janob Karimov  ikki gapda bir “Biz huquqiy davlat qurdik” deydilar.

Bu ham mayli, hali bolasining gunohi bo’yniga qo’yilmasdan otasini ayblash  na huquqqa va na mantiqqa  to’g’ri keladi. O’zbekiston Konstitutsiyasining 117 moddasida “O’zbekiston Respublikasining 18 yoshga to’lgan fuqarolari saylash huquqiga egadirlar” deb yozib qo’yilgan. Demak, bu yosh barkamollik, voyaga yetganlik va mustaqillik pallasi hisoblanadi. Demak, bu yoshda otasi Karimovga ovoz bersa bolasi unga qarshi ovoz berish huquqiga ega. Yani o’z fikri, o’z qarashi bilan harakat qiladi. Demak, bu yoshda u o’z yo’lin tanlaydi. Butun dunyoda shunday va biz bu jarayonga qarshi tursak bobokalonlarimiz kabi holga tushamiz, qullik ruhiyatidan hech qachon qutula olmaymiz.

Bir oilda otasi kommunist, o’g’li demokrat va qizi sotsialist bo’lishi mumkin. Siz buning uchun otasini jazolaydigan bolsangiz sho’rolardan hech qanday farqingiz yo’qligini isbotlaysiz, xolos. Agar birovning kamolga etgan o’g’li jinoyat sodir etganda gumon qilinsa  bu Prezidentning emas huquq tartibot idorasining ishi. Tekshirsin, isbotlasin va qonunga ko’ra jazosini bersin. Bu uning taqdiri, uning tanlagan yo’li. Otasini esa tinch qo’ying! Bugungacha juda kop otalar va onalar  farzandlari Prezidentdan boshqacha fikrlagan bolsa qiynoqqa solindilar va qanch- qanchalari yuraklarini g’jimlab bu dunyodan ko’z yumdilar. Yan uyalmasdan biz onalar bilan kurashmaymiz deysiz.

Agar kamolga yetgan bir yigit Vatanini tashlab chetga ketgan bo’lsa bu otasining emas, unga yaxshi sharoit yaratmagan hukumatning aybi. Chunki hukumat otalarning cho’ntagidan chiqqan soliq hisobiga yashayapti. Jumladan Prezident ham. Demak uning birinchi galdagi vazifasi soliq beruvchuning o’ziga va bolasiga xizmat qilishdir.

Agar demokratiya mavjud bo’lganda turli fikrlilik bo’lardi. Matbuotda hamma narsa tortishilardi va bolalar yurtni tark etmasdilar.

Agar etarli ish joylari mavjud bo’lganda, etarli maosh olishganda hech kim o’z go’shasini tashlab ketmasdi. Demak Prezident davogar sifatida otlarning yoqasidan olishi kerak emas, balki bolalarini shu kuyga solgan hukumat va uning boshida turgan Prezidentdan otalar davogar bo’lishlari kerak.  Ammo fikran bunga qodir emaslar, chunki fikran mustaqil emaslar.

Hozir  kamolotga etgan yigitlarni otasiga bog’lash yoki mahallaga yuklash bu o’rta asrga qaytish demakdir.  Aslida Toshkentda bombalar portlashi natijasida yaqinlari halok bolganlar hukumatni ayblashidan qo’rib begunoh otalarni nishon qilib ko’rsatishmoqda. Bizga “Otamiz Lenin” deb orgatishardi xuddi hozir “Otamiz Karimov” deb yozishayotgani kabi. “Yo’q, Lenin mening otam emas” deganlarni qamashardi. Xuddi “Islom Karimov xalqni emas, o’zini o’ylayapti” deganlarni yoq etishatotgani kabi.

Ammo shunday kun keldiki, biz mustaqil boldik va Leninnig bolasi emasligimizni hamma idrok etdi. Yana shunday kun keladiki fikrda ham mustaqil bolamiz va  o’sanda qullik iskanjasidan  ham qutulamiz.

(“Ozodlik” radiosi 1999 yil 9 may).