JAHONGIR MUHAMMAD

O’ZBEKISTONDA

“KLAN”LAR BORMI?

Shu yilning fevral oyida Toshkentda portlagan bombalar orqasidagi sirni tahlil etishar ekan, Amerika matbuoti bir necha taxminlar haqida to’xtalib jumladan, O’zbekistonda “klanl”ar mavjudligi va mudhish voqeada ularning ham qo’li bo’lishi mumkinligini yozishdi. E’tibor bersam o’zimizning qo’lbola siyosatchilar ham O’zbekistonda klanlar bor va juda kuchlu degan fikrni tinmay gapirishmoqda. Avvalo “klan” degani o’zbekchada urug’-aymog’chilik  bo’lganini etiborda tutib, bu so'zni qo’shtirnoq ichida ishlatishga qaror qildik

Xo’sh bugun O’zbekistonda klanlar bormi? Bu savolga javob qidirgan Rossiya fanlar Akademiyasining  mintaqaviy tadqiqotlar  markazi  ilmiy xodimi Zurab Todua O’zbekistondagi barcha o’zgarishlarni klanlarga bog’lashga urinandi. Hatto 1992 yil yozida( bu yerda u voqealarni 1991 yilning kuzidagi 7-sessiya bilan chalkashtirgan-JM) O’zbekiston parlamentida Karimov siyosatiga qarshi chiqilganini ham Mirsaidov boshchiligidagi Toshkent klanining muvaffaqiyatsiz urinishi, deb talqin qiladi. Aslida mazkur sessiyadagi muvaffaqiyatsizlik Mirsaidovning “Menga mansab kerak emas" degan bayonoti va muxolifat liderlaridan biri Salay Madaminov(Muhammad Solih)ning bu kommunistlar uyushtirayotgan to’ntarish shaklidagi chiqishi tufayli tug’ilgandi.

Bugun endi parlament raisi Erkin Xalilovni Toshkent, Bosh vazir O’tkir Sultonovni Farg’ona va Prezident Islom Karimovni Samarqand klanlarining yetakchisi deb talqin qilishmoqda. Bular bo’lmagan gap.To’g’ri Xorazm va Qashqadaryoning ba'zi jaoylarida urug’-aymoqchilik saqlanib qolgan, lekin bu mamlakatni boshqaradigan kuch emas.

Hamma narsani o’z oti bilan aytadigan bo’lsak O'zbekistonda mahalliychilik bor. Lekin bu ham institutlar darajasida. Hali hukumat pog’onalariga yetib borgan emas. Ba'zi korinishlarda yetib borgan bilan davlatni boshqaradigan kuchga aylangan emas.

Biz bugungi vaziyatni klanlar yoki mahalliychilik kabi illatlar bilan oqlashga urinsak juda katta siyosiy xatoga yol qo'ygan bo’lamiz. Bu bilan O’zbekistonda chuqur idiz otgan poraxorlik yani saraton kabi tuzalmas xastalikka aylanib borayotgan korrupsiyani yashirgan bo’lamiz. Bugun puli bor kishi har qanday odamni, har qanday mansabni sotib olish qurbiga ega. Pul bugun har qanday klan va har qanday mahalliychilikni  bir zumda yenga oladi.

Ba'zilar hukumatda Samarqandliklar ko'payganini Karimovning klanlari deyishdi va adashdilar. Karimov ularni paypoq almashtirgandek juda tez yo’qotdi. Chunki ular hukumatdagi vazifani sotib olgandilar va o’z haqlarini kvadrati bilan yig’ib olgach ularning ish bermasliklarini Karimovning ozi ham bilardi.

Ha, bugunga kelib pul, ya’ni poraxorlik, korrupsiya hamma narsani hal qiladigan kuchga aylandi. Buning qarshisiga chiqadigan mard qolmadi. Hatto Prezident ham bu xususda ojizdir, u o’tgan yili Samarqand va Navoiy viloyat sessiyalarida  O’zbekiston korrupsiya sariqpechagi bilan o’ralganini tan oldi va korrupsiyaga qarshi kurash boshlatganini e’lon qildi. Ammo juda qisqa vaqta chekindi. Yana bir ikki odim otganda korrupsiya uni taxtdan uloqtirib tashlashini sezdi.Chunki korrupsiya  padarkush farzandga o’xshaydi. Agar uning yo’liga chiqadigan bo’lsa u o’z otasini ham tanimaydi.

Biz klanlar va mahalliychilik deb o’zimizni ovutib, Amerika matbuotini ham chalg’itmay ochiq gapirishimiz kerak. O’shandagina xalq bizni anglaydi.

“Ozodlik radiosi” 1999 yil 13 Iyun.