JAHONGIR MUHAMMAD

JURNALIST

BO’LISH OSONMI?

Bir qarashda jurnalsit bo’lish qiyin ish emasdek, tuyuladi. Universitetga borib, "Jurnalist" diplomini olib, bir narsalarni yozib yurish bilan o’zini jurnalist hisoblaganlarning son-sanog’i yo’q. Lekin haqiqiy jurnalist bo’lib tanilganlar esa juda kam. Bu faqat O’zbekiston, Markaziy Osiyogagina xos emas, balki butun dunyoda ham shunday. Shundan kelib chiqib jurnalistlarni uch guruhga bo’lish mumkin.

Birinchisi, haqiqat, adolat tomonida turuvchilar, xalq manfaati uchun kurashuvchilar, ya’ni mashaqqat yo’lini tanlaganlardir.

Ikkinchisi, maqtov yo’li bilan hukumatlar, ma’lum guruhlarga xizmat qiluvchilar. Bularni xalq "maddohlar" deydi.

Uchinchisi, faqat o’z halovatini o’ylaydiganlar, dunyoni suv bossa ham "To’pig’imga kelmadiku?" deb o’ylaydiganlar.

Birinchi guruhga kiruvchi jurnalistlardan 2002 yilda ham dunyo bo’ylab bir qanchasi o’ldirildi va bir qanchasi zulm qurboni bo’ldi. Diqqatimni, qozog’istonlik jurnalsit Sergey Duvanovning qamalishi haqida norozilik bildirgan( 2002 yil Noyabr) Avropada Xavfsizlik va Hamkorlik tashkiloti prezident Nursulton Nazarboyevni eski zehniyatdan qutulishga chaqirgani bo’ldi.

Eski zehniyat. Bu sovet davrida kishilarning qon-qoniga singib ketgan tanqidni hazm qila olmaslik zehniyatidir. Ma’lumki, u paytda Xudoni so’kkanalr rag’batlantirilib, rahbarlarni tanqid qilganlar yo qamoqqa yoki jinnixonaga tiqilardi. Y’ani rahbar muqaddas hisoblanib qolgandi va bugun ham o’sha "to’ra"lar o’zlarini eng pok insonlar, deb biladilar. Tanqid qilganlarni esa shayaton, deb hisoblaydilar. Aks holda Ukraina prezidenti Leonid Kuchmani tanqid qilganidan keyin mustaqil jurnalist Georgiy Gongadze yo’qotib yuborilarmidi? Yoki Nursulton Nazarboeyni tanqid qilgani uchun jurnalsit Sergey Duvanovga tuhmat qilinib qamoqqa tiqilarmidi? Checheniston masalasida Prezident Putinni tanqid qilgan jurnalistlarning boshiga nimalar kelganini hamma ko’rib-bilib turibdi. Belorussiyada esa nafaqat qamash, balki o’ldirib yuborish an’naga aylanib bormoqda. Kavkaz o’lkalari ham bundan kam emas.

O’zbekistonda esa bugun prezident Islom Karimovning faoliyatini tahlil qilgan holda ochiq tanqid qiladigan jurnalist yo’q hisobi, har holda mamlakat ichida. Hukumatni yoki uning biror-bir tizimini tanqid qilganlar yo qamalib ketadilar, va yoki ishlaridan quviladilar. Shu bois ham bugun jurnalistlarning aksariy qismi maddohlik yo’lini tanlaganlar. Lekin rahbarlarni eski zehniyatdan xalos qilishning asosiy yo’li ularning kamchiliklarini tinimsiz tanqid qilish va shu yo’l bilan ularni tanqidga o’rgatish, qayta tarbiyalash jurnalistlarning zimmasiga tushganini yo bilmaydilar, yoki his etmaydilar.

Agar jurnalsitlarning aksariyati qamalgan safdoshlarining orqasida tursalar hukumat ularga qarashi tadbir olishda ojiz bo’lib qoladi. Afsuski, ko’p hollarda hukumatlar jurnalistlarning o’z qo’li bilan o’z safdoshlarini yomon otliq qilishga urinadilar.O’zbekistonda qamoqda yotgan jurnalistlar haqida faqat ularni qoralovchi maqolalar chiqib turishi va ularni himoya qilgan materiallar esa faqat xorijiy matbuotda e’lon qilinishi ham anashundan dalolatdir. "Angren haqiqati" gazetasi bosh muharriri Abdurahim Razzoqov haqida barcha gazetalarda chiqqan sudsiz, tekshuruvsiz aybnoma va uning o’z joniga qasd qilgani buning bir misolidir.

Bugun hatto qamalib chiqqan, hukumatning qora ro’yxatiga kirgan jurnalistga dushman ko’zi bilan qarash ham eski holatida turibdi. Qamoqdan chiqqandan beri adolat izlab yurgan, ish izlab yurgan qashqadaryolik Po’lat Gadoyev, samarqandlik Shodi Mardiey va boshqalar haqida xorijda yozilib, O’zbekistonda esa yozilmayotgani ham masalaning bir jihati.

Prezidentni tanqid qilishdan qo’rqqan jurnalistlar o’z safdoshlarini himoya qilishdan ham cho’chiganlari ularning eski zehniyatga tobe bo’lib qolayotganlarini ko’rsatmaydimi?

Matbuot ancha erkin deb maqtalgan Tojikistonda Oktaybrning oxirgi kunlari harbiylarni tanqid qilgan jurnalistlar g’ayri qonuniy ravishda qamoqqa tiqilgani eski zehniyat bu yerda ham o’lmaganini ko’rsatadi. Ayni holatni Qirg’izistonda ham kuzatish mumkin. Turkmanistonda esa jurnalistlarning faqat bir guruhi, ya’ni maddohlari qolgan, xolos. Lekin xalq ham, dunyo jamoatchilgi ham maddohlarni emas, mashaqqat yo’lidan yurganlarni qadrlaydi.

(Vashington, 14 Noyabr).