Jahongir.Org
OQSAROY
SIRLARI
JAHONGIR MUHAMMAD
VASHINGTON: 2004-2005
O'NG SO'Z ORNIDA
Islom Karimovdan Shukrullo Mirsaidovga qadar...
Ismoil Jo’rabekovdan Shavkat Mirziyoyevga...
Rustam Azimovdan Rustam Shog’ulomovga...
Erkin Vohidovdan O’tkir Hoshimovga qadar...
Xullas, bugun siyosat maydonida bo'lganlar va bo'lmaganlar, tanishlar
va bilishlar, ya'ni kim kimga yoki nimaga qiziqsa, o'sha haqda yo'llagan ochiq
savollariga Oqsaroydagi va saroyga yaqin
manbalarning ma’lumotlari e’tiborga olingan holda ochiq javoblar.
Boshqacha aytganda O’zbek siyosat sahnasining parda orqasidagi,
Oqsaroydagi gaplarga qiziqsangiz bu kitob sizning uchun!
Muallif.
-1-
SAVOL:Islom Karimov yoki u tayinlaydigan boshqa
"karimov"lar mamlakatni necha yil qo'lda tutadilar, deb
o'ylasiz?(Baxtiyor, 16 May).
JAVOB: Muxolifatsiz yoki muxolifati ojiz jamiyatda zulm istagani qadar ildiz
otadi. Bugun O'zbekistonda zulmga qarshi chiqa oladigan va uni yengadigan
muxolifat yo'q. Shu bois ham zulm emin-erkin hukm surmoqda. Ammo uni
yiqitadigan muxolifat qachon yetishib chiqadi?
Qachonki, zulmga qarshi muxoliflarning hammasi
yoqavayronlikni yig'ishtirib,"man-man"likni tashlab, oniy manfaatga
sotilmasdan, yolg'onchi muxolifatchilarning besh tangasiga o'chmasdan,
hukumatning nayranglariga ilinmasdan bir musht bo'lib zarbani bir joyga ursalar
zulmning ildizini qo'porishlari mumkin. Bu esa qiyin masala. O'tgan o'n besh
yil buning qanchalik qiyinligini isbot etdi.Lekin shunday muxolif kuch bir kun
yetishib chiqadi. Faqat kech, ish-ishdan, g'isht qolipdan ko'chgandan keyin.
Muxolifatsiz
hukumat benur va befayz, bekuch va beor "kurashchi"dir. Hammamiz
buning guvohi bo'lib turibmiz.
-2-
SAVOL: Siz
15 yildan buyon Islom Karimov siyosatini tinimsiz tanqid qilib kelasiz.
Qamoqxonalar, mahbuslar, qiynoqlar mavzuida ham juda ko'plab tanqidiy
chiqishlar qilgansiz. Har doim Amerikani o'rnak qilib kelgansiz. Mana
endi Amerika askarlarining Iroqdagi mahbuslarga nisbatan vahshiyona
harakatlaridan keyin siz shuncha mehnatingiz suvga oqqaniga
achinmaysizmi? Amerika va O'zbekiston orasida farq qolmadi-ku?
(Murodilloh, 18 May).
JAVOB: Farq bor va agar siz misol keltirgan
voqeaning o'ziga qaraganimizda ham yer bilan osmon qadar farq borligini
ko'ramiz.
Birinchidan, Iroqdagi
voqeani shu Amerikaning askarlari qilgan bo'lsa, yana shu Amerikaning askarlari
o'rganib, hisobot tayyorlab, masalani rahbariyatga taqdim etganlar.
Ikkinchidan, mazkur
hisobot mutlaqo maxfiy bo'lishiga qaramay, yana shu Amerikaning matbuoti uni
e'lon qildi va shundan keyingina siz ham bu haqda xabardor bo'ldingiz.
Uchunchidan, yana shu Amerikaning Kongressi hukumat rahbarlarini
so'roqqa tortib, tit-pitini chiqarib yubordi va bosh egib mahbuslardan, dunyo
jamoatchiligidan kechirib so'ramagan rahbar qolmadi.
To'rtinchidan,
aybdorlarni yana shu Amerikaning sudi ochiq muhokama qilmoqda.
Bularning
qaysi birini O'zbekistonda topasiz? Shovruq Ro'zimurodov va boshqalar qiynab
o'ldirilganda faqat xorijliklar gapirdilar, o'zbek muxolifati dod soldi, ammo
O'zbekiston rahbariyati doirasida suv quygandek jim-jitlik edi.Quloqlar
kar, ko'zlar ko'r edi. Kim tekshirdiyu qaysi matbuot bu haqda yozdi?
Aybdorlarni qaysi sud muhokama qildi?
Demokratiya
bus butun, kamchiliksiz tuzum emas. Ammo demokratiya o'z kamchiliklarini topib
boradi va davolay boradi. Diktatura esa kamchiliklarni bosib, yashirib yotgan
yuhodir. Uning qarshisiga chiqqan uning domiga tushadi. Farq mana shunda.
Yozganlarim
suvga oqqan emas. Ularning birgina sizda savol uyg'otganining o'zi hali
ham yozganlarim kurashayotganini ko'rsatadi.
-3-
SAVOL:Men
o’zimni yangi avlodning vakili deb bilaman. Chunki o’zimdan oldingi avlod
haqida menda noto’gri ma’lumotlar bo’lganini chetga chiqib bildim. Bunda
jumladan sizning web sahifangiz ham rol o’ynadi. Juda ko’p narsani bilmas
ekanman, biz ko’zi ko’r qilib yetishtirilgan avlod ekanmiz. Lekin anashu ko’zi
ko’rlar orasida chetga chiqib yoki mamlakatning o’zida ham cheklangan
imkoniyatlar bilan ko’zlari ochilayotgan bir yangi avlod bor. Men o’zimni
anashunday yangi bir avlodning vakili deb bilaman. Siz Vatan haqida ko’p
yozasiz. Xo’p, shu Vatanga qaytmaysizmi, agar qaytsangiz, qachon va
qanday sharoitda qaytasiz? (Odil, 19 May).
JAVOB: Bilasimi, qachon qaytish haqidagi
savolga javob bersih uchun nima uchun chiqib ketgandim, degan savolga
to’xtalishim kerak.
Men ishlab pul topish yoki sharoitni yaxshilash yo
bo’lmasa bolalarni o’qitish kabi sabablar bilan emas, tirik qolib,
kurashni davom ettirish istagi bilan chiqib ketganman. Chunki men ham
sirtdan o’limga hukm qilinganlardan biri edim.
Mening nomim 1991 yilning 30 Okytabrida Oliy Kengashning
7-sessiyasida Islom Karimov siyosatiga qarshi isyon qilgan deputatlar
ro’yxatining boshida turgani uchun ham boshqalarga nisbatan meni oldinroq yo’q
etishni rejalagan edilar. O’sha sessiyada men bilan birga bosh ko’targan
deputatlardan ko’pchilgi yo’qotib yuborildi. Shovruq Ro’zimurodov, Toyiba
To’laganovalar o’ldirildi, Murod Jo’rayev, Samandar Qo’qonovlar umr boyi
zindonband etildi, Nasrullo Saidov, Imom Fayziyev, Inomjon Tursunov, Oygul
Mamatovalar bugunga qadar sarson-sargardonchilik, sudlar eshigida, militsiya
ostonasida.
Mening o’zim bilan birga oilam ham quvg’inga
olingandi. Umr yo’ldoshimni mendan voz kechmagani uchun sudga, javobgarlikka
tortishgandi. Men bular haqida ko’p yozganman. Bundan 15 yil oldin mening
yo’limga qo’yilgan to’siqlar bugun ham turibdi. Agar anashu to’siqlar olib
tashlansa men o’sha zahoti qaytaman. Lekin bu yaqin orada bo’lishiga ko’zim
yetmaydi.Diktatura osonlikcha jon bermaydi.
-4-
SAVOL: Siz nima uchun maqolalaringiz va boshqa yozgan
asarlaringizda Abdulla Oripov, Erkin Vohidov, Ozod Sharafiddinov kabi
O’zbekiston qahramonlariaga hujum qilasiz? Bu ular qahramonlikni olib, siz
ololmaganingiz uchun emasmi? (Komollidin, 20 May).
JAVOB: Men ham istaganimda bunday qahramonlik unvonlarni qachonlardir olgan
bo’lardim. Faqat buning uchun gadoning, qulning kuniga tushmog’im kerak edi.
Biz jurnalist Dadaxon Yoqubov bilan birga 1990 yilda
Navro'z marafonini o'tkazganimzida xalqni ishontira olish va ergashtira
olish kuchimizni ko'rgan Karimov ishni bizni "sotib olishdan"
boshlagandi. U o'shanda menga "O’zbekistonda Xizmat ko’rsatgan
Jurnalist" unvonini bergan edi.Tarixni varaqlasangiz bu uning prezident
sifatida imzolgan birinchi farmoni ekanini ko'rasiz. Lekin men unga
"sodiq" bo'la olmadim.
Erkin Vohidov, Abdulla Oripov va Ozod Sarafiddinovlarni
shaxsan taniyman. Erkin aka bilan ikki yil O’zbekiston Oliy Kengashining
Oshkoralik qo’mitasida ishlaganmiz. Bu haqda “IAK” hujjatli romanimda batafsil
ma’lumot topishingiz mumkin.
Ijodkor millatning vijdoni deyishadi. Lekin bu vijdon
faqat o’zining halovatini o’ylasa, qotilliklar, jinoyatlar, o’g'irlik, talon
tarojlikka sherik bo’lsa u vijdon emas, jig’ildon, harom jig’ildondir.
Men bu ijodkorlarning ikki yuzlamachiliklariga chiday
olmadim. Shuning uchun ham ular haqidagi fikrlarimni ochiq yozdim. Men chetda
yurganimda ham anashunday ijodkorlar oraga tushib, "Qo’ying hammasini,
keling oqsoqolni bir-ikki matqab yozing, ish ham beradilar, unvon ham"
deganlarida nafratim tug’yonga kelgan.
Ozod aka xalq dardini eng ko’p bilgan odam. Shu odam
ham xalqdan yuz o’girib unvonga sotilgani bizning fojeamiz naqadar buyukligini
ko’rsatadi.
Bugungu unvonlar o’tkinchidir. Bugun Karimovning qo’lidan
unvon olish uning jinoyatlariga sherik bo’lishdir. Vijdonga sodiq qolishdan
buyuk unvon yo’q. Xalqning farzandi bo'lishdan oliy unvon yo'q. Amerikada va
boshqa joylarda ijodkorlar unvon olmaydilar. Ularning qadr qimmatlari unvonlar
bilan emas, asarlarining ahamiyati bilan o’lchanadi.
"Agar vatan Karimov bo’lsa, men bu vatandan kechdim,
agar unvon Karimov bo’lsa men bunday unvonu vazifalardan kechdim" deya
"Ozodlik" radiosidan 1993 yilda aytganman.
-5-
SAVOL: Siz Karimov
hali uzoq vaqt taxtdan tushmaydi deb o’ylaysiz, shekilli? (Odil, 27 May).
JAVOB: Aksincha. Men faqat O’zbekistonning yaqin kelajagi haqida optimist
emasman. Ammo Karimovning “quyoshi” so’nmoqda. Bu “quyosh” o’zining eng baland
nuqtasidan qachonlardir tusha boshlaganini, so’na boshlaganini hamma ko’rib,
bilib turibdi. Faqat so’qirlargina buni ko’ra olmasliklari mumkin.
Ha, ko’ra olmaganlargina qul bo’lishda davom etmoqdalar. Hokimiyat
ichida bugun bir necha guruh paydo bolgani (hatto ba’zilari o’zlarini
reformatorlar deb ham atamoqdalar-JM) va sirtdan taxt uchun kurash ketayotgani
ham Karimovning “quyoshi” nursizlanib qolayotganidan bir dalolatdir.
Bugunga qadar bu “quyosh”ga sig’inganlar endi xalqqa va
haqiqatga xizmat qilib, o’zlarini oqlab oladigan fursat keldi. Agar bu fursatni
ham qo’ldan boy bersalar, tabiiyki kelgusida yuzlari shuvut bo’ladi. “Rashidovning
sehriga tushgan edik” deganlar kabi bular ham “Karimovning sehriga tushgan
edik” deya olmaydilar. Chunki bugun bu “sehr” ning asoratidan qutulmoqning
imkoni bor.
-6-
SAVOL:Yaqinda
Toshkentda Shanxay tashkilotining majlisi bo'ldi, bunga siz qanday qaraysiz, bu
O'zbekistonga foyda keltirdi-mi? (Oysara, I Iyun).
JAVOB: Shanxay Hamkorlik Tashkilotining 2004 yilning 17 Iyun kuni o'tgan bir
kunlik oliy darjali yig'ilishi menga Sovet davridagi
"dang'ar-dung'ur" uchrashuvlarni eslatdi. Xuddi o'sha paytdagi kabi
bu safar ham rahbarlar uchrashuvdan bir kun oldin to'planib, birgalikda,
tantanali ravishda konsert tomosha qildilar. Qancha dabdaba va qancha
hozirliklar... O'zbek soliqchilarining puli evaziga, albatta.
Imzolangan hujjatlarning birortasi ham dunyo miqyosida
ahamiyat kasb etadigan darajada emas. Amaliy qilingan ish esa Shanxay Hamkorlik
Tashkilotining antiterrorizm markazining ochilishidir.
Aslida bu chechenlar va uyg'urlarning Markaziy Osiyodagi
turgan-bitganlarini Xitoy hamda Rossiya tomonidan nazoratga olish uchun
qilingan ishdir.
Chunki hozir butun dunyoda terrorizmga qarshi kurash
birligi mavjud. Birorta davlat bu ishdan o'zini chetga olmagan. AQSH ham, BMT
ham bu yo'ldagi faoliyatlarni umumlashtirishga va mushtni birgalashib urishga
intilmoqdalar. Shunday ekan alohida dabdaba va xarajatlaru alohida tashkilot va
markazning kimga keragi bor?
Gapning indallosini aytganda Xitoy va Rossiya AQSH bilan
raqobat qilishga intilmoqdalar va buning uchun har bir kichik imkoniyatni ishga
solmoqdalar. AQSHning Markaziy Osiyodagi harbiy mavjudiyati ularga tinchlik
bermayotir.
Buning ustiga AQSH chechenlar va uyg'urlar masalasiga
yuzaki qaramaydi. Rossiya va Xitoyni bu ikki xalqqa zug'um o'tkazishda,
ularning haq-huquqlarini toptashda ayblab kelmoqda. Ularning orasidan
terorrchilar chiqsa ayni paytda buni ham qoralagan holda, chechenlar va uyg'urlarning
mustaqil xalq sifatida huquqlari mavjudligini ham ta'kidlab kelmoqda.
Anashunday qarashdagi kuchning chehcenlar va uyg'urlarning
ildizi chuqur bo'lgan Markaziy Osiyodagi ishtiroki Rossiya va Xitoyga tinchlik
bermasligini taxmin qilish uchun aflotun bo'lish shart emas. Har ikki
davlatning parchalanib ketish ehtimoli xuddi anashu omilga bog'liq ekanligini
ko'pchilik yaxshi biladi.
Shunday ekan, qolganlar bu ishning ichida nima qilib
yuribdilar? O'zbekiston o'zining eng katta tahlikasi Islomiy Harakatdan
AQSHning ko'magida xalos bo'ldi va bunday tahlika qayta paydo bo'lishiga AQSH
yo'l qo'ymasligini ham biladi. Ya'ni tashqi teror yoki tashqi hujum xavfi
tug'ilsa AQSH O'zbekistonning xaloskori sifatida Xonobodda oyog'ini
qo'ygan.
Karimov nima sababdan Rossiya va Xitoyning pinjiga
tiqilmoqda? Hatto Rossiya bilan strategik sheriklik shartnomasini imzoladi.
Unda tashqi tahlika bo'lsa tomonlar bir-birining hududi va resurslaridan
foydalanishi mumkinligiga urg'u berilgan.
Xo'sh, O'zbekistonning kafolati Xonobodda turgani holda
nega "asrlarga tatigan" zulmidan qutula boshlagani Rossiyaga
eshiklarini lang ochib bermoqda?
Bu O'zbekistonning, uning xalqining manfaatidan kelib
chiqmagan narsa. Bu Karimov rejimining, yana ham aniqroq'i Karimovning shaxsiy
manfaatidan kelib chiqqan narsa. Chunki AQSH O'zbekiston bilan tuzgan strategik
sheriklik shartnomasiga demokratiya va inson huquqlari masalasini (Rossiya
bilan tuzilganda esa bu narsa "esdan chiqib" qolgan-JM) kiritgan va
bu yo'lda odim ota boshlagan edi.
O'zbekiston AQSHning demokratiya uchun xizmat qiladigan
muassasalarini ro'yxatga olmayman, deganda AQSH o'sha hujjatni o'rtaga qo'ydi. Demak,
Karimovga AQSHning O'zbekistonni tahlikadan himoya qilishi yoqadi va
demokratiya degan talabi yoqmaydi.
Anashu yoqmaslik unga Serbiya, Gurjistondagi voqealarni
eslatadi va natijada o'ziga qo'shimcha kafolat izlaydi. Zotan 2004 yilning 15 iyun kuni AQSH Kongressining Namoyandalar palatasidagi
Yaqin Sharq va Markaziy Osiyo bo’yicha qiyi qo’mita raisi, respublikachi Ileana
Ros-Lehtinen, O'zbekistonga bag'ishlangan eshituvda Karimov siyosatiga ishora
qilib, "O’zbekiston terrorga qarshi urushda yaqin hamkor bo’lishiga
qaramasdan, tutayotgan yo’li bilan, AQShni qattiq tashvishga solayotgan
davlatdir" dedi.
Mazkur eshituvda hatto Islom Karimov uchun eng yaxshi yo'l
bu imkonini topib, vazifani topshirib ketish ekanligi ham aytildi. Bundan oldin
ham anashunday chaqiriqlar bo'lgan. Shanxay
Hamkorlik Tashkilotining Toshkent dabdabasi anashundan. Shuning uchun bu Sammit
o'zbek xalqiga hech narsa olib kelmadi, balki faqat Karimovga o'zini
qoniqtirish uchun tashqi qalqon bo'lib ko'rindi, degan xulosa chiqarish mumkin.
-7-
SAVOL:Bugun O`zbekiston hukumati tashqi kuchlar
manfaatlarini to`la anglab yetyaptimi?(Zokirjon, 2 Iyun).
JAVOB:Mening
nazarimda O`zbekiston hukumati tashqi kuchlar manfaatlarini to`la anglab
yetayotgani yo’q. O’zbekiston hukumati kichik manfaatlar uchun katta narsalarni
qurbon qilish bilan ovora. Masalan, demokratiyaga tayangan davlatlarda kimning
prezident yoki bosh vazir bo’lishidan qatiy nazar mamlakatning ustivor
manfaatlari ob-havoga o’xshab o’zgaravermaydi.
To’g’ri prezidentlarga qarab ichki va tashqi
siyosatda o’zgarishlar kuzatilishi mumkin va bu aksar hollarda qonun
yaratuvchilar bilan kelishilgan holda amalga oshiriladi.
Ammo O’zbekistonda bugun Islom Karimovning manfaati
mamlakat va millat manfaatidan ustun qo’yilgan. Masalan: O’zbek xalqiga hatto
bir milliard dollarlik yordam qilaman yoki bir million kishiga ish joyi ochaman
degan xorijlik ham agar Karimovni tanqid qilib qo’ysa, bir daqiqada kovushi
teskari qilib qo’yiladi.
O’zgalarning manfaatlarini anglamoq uchun eng avvalo
o’z mamlakati va millatining manfaatini anglamoq kerak bo’ladi.
-8-
SAVOL:O`rta Osiyodagi davlatlararo "sovuqlik"
qanday hal qilinishi(yumshatish) mumkin? Yoki unda ham "g`arb demokratlari
ko`magi" kerakmi?(Zokirjon, 5 Iyun).
JAVOB: Men bu mavzuda ilgari ko’p yozganman. SSSR parchalangan kunlarda bunday
sovuqlik yo’q edi va bugunga qadar bu vujudga keltirildi. Shu sababdan uni
vujudga keltirganlar boshqaruvda ekan, bu haqda orzu qilish ham befoyda. Chunki
ular juda mayda, shaxsiy manfaatlari uchun asli bir oilaning farzandlari
bo’lgan turkistonliklarni bugun bir-biriga yov qilib qo’ydilar. Endi ular hatto
bir-birlarining oyoqlaridan otmoqdalar ham.
Bugungi rahbarlar xalqning umumiy birligini
parchalab, o’zbekchilik, qozoqchilik, qirg’izchillik, turkmanchilk, tojikchilik
kabi tor ko’chalarga boshladilar. Bugun G’arb tugul butun dunyo birlashib kelsa
ham mavjud sovuqlikni tugata olmaydi.
Bu kelajakning ishi va bugungi mansabparast
to’ralarning oyog’i bu zamindan uzilgandan keyingina sovuqlik asta-sekin barham
topishi mumkin. Iliq munosabatni buzish uchun unchalik mahorat ham, intilish
ham, qobiliyat ham talab etilmaydi. Bir axmoqning qo’lidan keladigan ish bu.
Ammo sovuq munosabat o’rnida iliq, samimiy, do’stona munosabatni tiklash juda
qiyin, murakkab jarayondir va juda ko’p aqlli odam ham bu jabhada kuchsiz
qolishi mumkin.
-9-
SAVOL: Bugun Markaziy Osiyoda asosan qanday
manfaatlar to`qnashmoqda?(Zokirjon, 6 Iyun).
JAVOB: Dunyoning manfaatlar to’qnashadigan bir qancha strategik-geopolitik
markazlari bor va anashulardan biri o’z nomi bilan Markaziy Osiyodir.
Birinchi, Markaziy Osiyo juda ko’p mamlakatlar uchun yangi bozor ekanligidir. Hammaning
ham bozorda dallol yoki xaridor bo’lib qolgisi emas, mahsulot sotib, mo’maygina
pul qozongisi keladi. Shu jihatdan Rossiya, Xitoy va AQSH dunyo bozoriga
hukmronlik qilish uchun raqobatlashayotgan kuchlar sifatida Markaziy Osiyoda
ularning manfaatlari to’qnash kelmoqda.
Ikkinchi, xavfsizlik masalasi. Xitoy uchun Uyg’ur Avtonom viloyati hayot-mamot
masalasidir. Bu Xitoyning parchalanib ketishi uchun eng qulay bo’lgan nuqta.
Checheniston Rossiya uchun qanday ahamiyat kasb etayotgan bo’lsa, Uyg’ur
viloyati ham Xitoy uchun anashunday birinchi galdagi masaladir. Ham chechenlar
va hamda uyg’ular bilvosita emas, balki bevosita Markaziy Osiyoga
bog’liqdirlar, ularning bu yerda chuqur rishtalari bor.
Rossiya va xitoyliklar bu nuqtani e’tibordan chetda
qoldirsak tahlika shu joyda yuksaladi deb o’ylaydilar. Chechenlar va
uyg’urlarning islomiy aqidalarni bayroq qilgan guruhlari kurashning qurolli
yo’lini tanlaganlari qurolli jangarilar tahlikasiga qarshi turishni birinchi
galdagi vazifa qatoriga qo’ygan AQSHni ham bu mintaqadan uzoqlashmasligi uchun
zamin hozirlaydi. Bu yerda manfaatlarning to’qnashuvi emas, balki
mushtarakligini kuzatish mumkin.
Uchinchi, Markaziy Osiyoning yer osti va yer usti boyliklari masalasi. Asrlar
davomida buyuk davlatlar buning uchun kurash olib borganlar va bugun ham bu kurash
davom etmoqda. Bu masalada ham Rossiya, Xitoy va AQSH manfaatlari
to’qnashmoqda.
To’rtinchi, Markaziy Osiyoning jug’rofiy
potensiali. AQSH uchun Rossiya, Xitoy hamda Hindiston orasida o’zining ramziy
joyi bo’lishi juda muhimdir. Bu nafaqat Afg’oniston, balki Markaziy Osiyoning
bus butun holidagi jug’rofiy ko’rinishi bo’lishi mumkin. Chunki bir nuqtaga
tayangan kuch kutilmaganda zaiflashib qolishi mumkin, ayniqsa rejimlar turli
bo’lgan bir paytda. Shu bois ham AQSH O’zbekiston, Qirg’iziston va
Qozog’istonda jiddiy ildiz otmoqda. Rossiya hozircha faqat Tojikistonni
“bermay” turibdi.
Xullas, asrlar davomida bo’lgani kabi bugun ham
Markaziy Osiyoda dunyoning eng kuchli davlatlarining manfaatlari to’qnash
kelmoqda. Bu aslida mintaqa uchun juda muhimdir va katta imkoniyatdir. Agar
mintaqada boshqaruvlar bu imkoniyatni o’z shaxsiy manfaatlari yo’lida emas,
balki mamlakatlari va millatlarining manfaatlari yo’lida qo’llansalar buyuk
istiqbolni ta’minlaydilar. Afsuski, shunday bo’lmayapti.
-10-
SAVOL:O’zbekistonda rejim o’zgarsa
hukumatdagilarning hammasini yo’qotish kerak, degan tushunchaga qanday
qaraysiz? (Erkin, 9 Iyun).
JAVOB:Bugun hukumat tizimlarida ishlayotgan odamlarning hammasini ayblash xato
bo’ladi. Mening nazarimda prezident devonida ham, hatto o’sha Ichki ishlar
vazirligi, Prokratura, armiya, MXX da ham, Tashqi ishlar vazirligidan tortib, chet
ellardagi elchixonalaru bugun biz yuz o’girgan matbuot idoralarida ham faqat
o’zini emas, vatan va millatni ham o’ylaganlar bor. Ayniqsa, hukumatning
birinchi shaxs darajasida bo’lmagan mulozimlari, quyi tizimlarida ya’ni viloyat
va tumanlarda bundaylarni ko’proq uchratish mumkin.
Isyon qilish
hammaning ham xislati emas. Bosh ko’tarish jasoratiga hamma ham tayyor deb ayta
olmaysiz. Oilasi va bolalarining kelajagini tahlikaga solishga hammaning ham
qurbi yetmaydi. Bular esa o’z navbatida qo’rquvning ildizini sig’oradi.
Ayniqsa, oila rishtalari juda kuchli bo’lgan bizning millatda.
Bu esa zulm mashinasini yurgizganlarga qo’l keladi. Ular
samimiy insonlarni qo’llanadilar. Kimlardir qo’llanilaganini bilmaydi,
kimlardir qo’llanilayotganidan ichki aziyat chekadi. Bu ayni paytda bizning
hali bus-butun, barkamol millat darajasiga ko’tarilmaganimizning ham
belgisidir.
Bugun Karimovni olib, o’rniga vijdonli va xalqqqa
mehribon birini qo’yib qo’ysangiz butun hukumat tizimi vijdonli va mehribon
bo’lib qoladi. Zotan buni istab, shunday kunni kutib yurganlar ham ko’p.
Men Saddamning ketkazilishi tarafdori edim. Uning
ketkazilishi boshqa diktatorlarga ham saboq bo’ladi, degan fikrda edim. Lekin
Saddam ketishi bilan yo’l qo’yilgan bir ikki jiddiy xato qanday oqibatlarga
olib kelganini ko’rdik. Jumladan, Iroq armiyasi, hukumat tizimlari
muxolifatning talabi bilan butunlay tarqatib yuborilar ekan, men o’sha kuniyoq
bu xato bo’ldi, degan edim. Chunki bu tizmlarda bir-ikki kishi emas, millionlab
odam ishlaydi va ularning millionlab yaqinlari, nonxo’rlari bor. Qolaversa
ularning hammasi ham aybdor odamlar emas.
SSSR parchalanishi bilan butun kommunistlarni
yo’qotsangiz kim qolar edi? Iroqda ham Saddamning o’rniga boshqa odamni
tayinlab, keyin asta-sekinlik bilan yaxshi va yomon ajratilsa ayni muddao
bo’lar va AQSH tomonidan ham Iroq tomonidan ham bu qadar ko’p odam o’lmagan
bo’lardi.
Tabiiyki, bu mening, bir kishining xususiy qarashim.
Men O’zbekistonda ham rejim o’zgarsa bu rejim ostida
xizmat qilganlarning hammasi qurbon bo’lishi kerak, degan tushunchani
oqlamayman. Yaxshilar ko’p…
-11-
SAVOL:Sizningcha Islom Karimov rejimidan keyin
nima bo’ladi? O’zbekistonning kelajagi qanday bo’ladi? (Nosirjon, 10 Iyun).
JAVOB:Bugungi sharoitda O’zbekiston kelajagini belgilaydigan bir qancha omillar
bor.
Jumladan:
1.Diktaturadan
keyin mamlakatda taxt uchun kurash boshlanib, siyosiy va jug’rofiy
parchalanishlar kuzatilishi mumkin.
2. Mamlakat
ikkinchi bir diktatorning qo’liga o’tib, uzoq vaqt yana zulm ostida qolish
ehtimoli ham yo’q emas.
3.G’arb
davlatlari ko’magida demokratiyaga o’tish jarayonlari boshlanib, buning
zamirida turli noxush voqealar yuz berib, mamlakat tashvishli mintaqaga
aylanishi va shundan keyin istiqbol yo’liga chiqishi mumkin.
4.Islomiy, kommunistik va yoki boshqa mafkuraga
ishongan kuchlar qurol ko’tarib chiqishlari va mamlakatning mavjudiyati xavf
ostida qolishi uchun ham zamin yo’q deb bo’lmaydi.
5. Mamlakat kuchli davlatlarning, masalan Rossiya va
Xitoyning o’yinlariga qurbon bo’lishdek xavf vujudga kelmoqda…
6.Kutilmaganda hokimiyat hukumat tarkibida,
hukumatdan tashqarida mamlakat va millat taqdiri uchun befarq bo’lmagan sog’lom
kuchlar qo’liga o’tishi mumkin va hokazo.
Keyingi 15 yilda “qo’lga kiritilgan yutuqlar”
mamlakat kelajagini umid va istiqloldan ko’ra ko’proq xavotir va tahlikaga
bog’ladi. Shu sababdan ham bugun endi Islom Karimov rejimidan keyin nima
bo’ladi, degan savolga bir so’z bilan javob berib bo’lmaydi.
-12-
SAVOL:Yaqinda bir o’tirishda O’zbekistonning bir
elchisi bilan gaplashib qoldik. U shunday dedi: “Men bir vazirlikda ishlar
edim, bir kuni Moskvadan bir amaldor telefon qilib, “Tezda yetib keling”, dedi.
Men sizning davringiz o’tib ketdi, rasmiy taklif qilsangiz va aeroportda
bizning milliy bayroq tursa, hamda rasmiy kutib olsangiz, boraman, dedim. Ularni
shunday qilishga majbur qildim va mustaqilligimiz nima ekanligini ularga
ko’rsatib qo’ydim”. Siz mustaqillikning ilk yillarini yaxshi bilganingiz uchun
elchimizning bu gaplariga nima deysiz?(Abdullo, 11 Iyun).
JAVOB: Savol yozgan kishi elchining ismini ham yozgan va u odam O’zbekiston
mustaqilligining dastlabki yillarida juda kichik lavozimda ishlar edi. Keyin
Karimovning diqqat markaziga tushdi. Katta ishlarda ishladi. Uning ismini
yozmaganimning boisi u bugun Karimovning qora ro’yxatida, elchi o’laroq surgun
qilingan. Zotan gap ismda emas. Chunki bunday gaplarni bugun ko’pchilkdan
eshitish mumkin.
Yov qochsa bahodir ko’payadi, deganlaridek, bugun
mustaqillik qahramonlari ham ko’payib qolgan. 1990 yillarda “Mustaqillikka
erishsak ochdan o’lamiz” deganlar bugun o’zlarini qahramon qilib
ko’rsatmqodalar.
Bugun O’zbekistonda haqiqiy tarix yo’qligi va ko’p
narsalar soxtalashtirilgani bois har kim og’ziga kelganini gapirmoqda. Lekin
haqiqiy tarix ham yozilgan va bir kun u butun xalqning mulkiga aylanadi. O’shanda
yuqoridagi kabi soxta qahramonlarning yuzi shuvut bo’lib qoladi. Chunki
shundaylar aslida ruslarning labbaychilari bo’lgani o’rtaga chiqadi-da.
Uzoqqa bormaylik. 1989 yil matbuotini ko’tarib,
O’zbekiston xalq deputatligiga nomzodlarning (hukumatning barcha mulozimlari
ham nomzod edilar va mustaqil nomzodlar ham bor edi-JM) saylovoldi dasturlarini
o’qib chiqish kerak va kimning kim ekanligi ravshan bo’ladi. Kim mustaqillik
istgandi va kim Ittifoq tarkibida qolib ruslarga qul bo’lishni afzal ko’rgandi.
Yangi tarixni barpo etishga hissa qo’shishni istaganlarga bu bir maydon.
Bevosita savolga kelsak, bunday narsalar kimningdir
telefondagi gapi bilan emas, davlatlararo qoidalarga asoslanadi. O’zbekiston
mustaqil bo’lgandan keyin uni rasman taniganlar safida Rossiya ham bor edi.
Rasman tan olindimi, munosabatlar ham rasmiy bo’ladi. Aeropotga bayroq ilish
esa rasmiy yoki davlat tashriflari paytida bo’ladi va bu maxsus protokol bilan
amalga oshadi.
-13-
SAVOL:Siz
O’zbekiston qahramonlari haqida salbiy fikr bildiribsiz. Xo’p sizga qolsa kimga
shunday unvon bergan bo’lardingiz?(Yusuf, 12 Iyun).
JAVOB:Avvalo shuni aytish kerakki, O’zbekiston qahramoni unvoni mamlakatning
eng yuksak unvoni bo’lishi shart va uni bug’doy sepgandek sochish kerak emas.
Qolaversa mamlakat miqyosida qahramonlik ko’rsatish ham har kuni va yoki har
oyda yuz beravermaydi.
Bu unvon
birinchi galda mustaqillik uchun chin ma’noda kurashganlarga va so’ngra millat
hamda mamlakat yo’lida jon fido qilganlarga, favqulodda bir ulug’ ishlarga qo’l
urib jasorat namoyish etganlarga berilishi kerak. Hozir esa prezidentni
maqtaganlarga, unga sadoqat ko’rsatganlarga berilmoqda.
Kelajakda bu
unvonni berishni faqat prezident hal qilmasligi kerak. Buni prezidentdan
mustaqil bo’lgan bir guruh ko’rib chiqishi va imzolash uchun, o’z taklifini
aytishi uchun prezidentga taqdim etishi lozim.
Ayni paytda
prezidentning o’zi amalda turib bu unvonni olishini ma’naviyatsizlik, o’z
vazifasini suiistemol qilish deb baholash zarur.
Menga qolsa birinchi
galda sho’rolar davrida ham mustaqillik kalimasini qo’rqmay aytgan va bu borada
“O’lmas qoyalar” dek kuchli asar yozgan Evril Turon (Mamadali Mahmudov), Sovet
davridayoq prokratura va militsiyani kommunistik partiyadan mustaqil qilsih
uchun birinchi odim otib bu harakatining qurboniga aylangan Murod Jo’rayev,
xalq harakatining bayroqdori ulug' shoir Yodgor Obid, oshkoralik qaldirg’ochi
Toyiba To’laganova, Karimov Qashqadaryoda ishlagan paytidagi qilmishlarini u
prezidentlikka saylanayotgan paytda fosh qilish uchun qo’rqmay bosh ko’targan
va bahodirlik timsoliga aylangan Shovruq Ro’zimurodov, KPSSga isyon qilib uning
boshlang’ich tashkilotini tarqatib yuborgani bois bo’htonlar bilan qamalib
ketgan Samandar Qo’qonov, Karimov boshchiligidagi kommunistik guruh
tish-tirnog’i bilan ko’rsatgan qarshiligiga qaramasdan O’zbekiston Mustaqilligi
Deklaratsiyasini e’lon qilishda jasorat ko’rsatgan o’nlab Xalq deputatlariga bu
unvonni loyiq ko’rgan bo’lardim.
Sovet
davridayoq mustaqillikni kuylab dovrug’i dovon oshgan Dadaxon Hasan,umrini zulm
bilan kurashga atagan Yusuf Juma kabi fidoyilar bugunning qahramonlaridir.
Ishonamanki,
bugun Karimov rejimi yo’l qo’ygan mudhish xatolar ertaga bir kun tuzatiladi va
adashgan unvonlar ham asl egalarini topadi.
Zotan,
yolg’on daraxtining ildizi kalta bo’ladi va kun kelib bu daraxt qilt etgan
shamolga bardosh berolmay gursillab yiqilib tushadi. Haqiqat niholining ildizi
esa juda chuqur bo’ladi va bu niholni yulib tashlaganingiz bilan baribir bir
kun yana o’sib chiqadi.
-14-
SAVOL: O'zbekistonda
inson huquqlariga oid vaziyat nima uchun borgan sari yomonlashib ketyapti? Qamoqxonalardagi
shafqatsiz qiynoqlar, asossiz qamoqqa olishlar, dindorlarning ta'qib qilinishi,
erkin fikrli, rostgo'y ijodkorlarning muttasil quvg'in qilinishi va shu
kabilar... Bularning asosiy sabablari nimalardan iborat va hukumatning bundan
ko'zlagan maqsadi nima?(Muhiddin, 14 Iyun).
JAVOB:Agar biror bir harakat nazoratdan chetda bo’lsa u quyushqondan chiqadi.
Siz biror bir harakatingiz qonunga zid ekanligini bilsangiz va buning uchun
jazo olishingizni tushunsangiz, tabiiyki o’sha g’ayriqonuniy yo’ldan qaytishga
urinasiz. Lekin nazoratsizlik insonni vahshiy hayvonga aylanirishi mumkin.
O’zbekiston
hukumatini cheklaydigan yoki nazorat qiladigan tizimlar u yoqda tursin hatto tanqid
qiladigan ochiq minbar ham yo’q. Shunday sharoitda nafaqat inson haqlari balki
boshqa sohalardagi vaziyat ham yomonlashib boraveradi. Bu esa zanjir halqasi
ko’rinishini tashkil qiladi. Ana shu yomonlashuv sharoitida o’zini saqlab
qolish uchun hukumat hamma narsaga tayyor bo’ladi. Agar dindorlarning soqoli
xavf bo’lib ko’rinsa uni kestirish va yoki tug’iladigan bola tahlika deb
bilinsa uni oldirib tashlashdan ham qaytmaydi. Buni yashash uchun kurash deb
biladi. Bu hol vahshiy o’rmon qonuniga yuz tutadi.
Hukumat der
ekanmiz tabiiyki bir guruh odamlar nazarda tutiladi. Lekin ana shu bir guruh
odamlar yashash uchun kurashning boshqa yo’lini ham tanlashlari mumkin. Buning
uchun ularning boshida turgan odam birinchidan insofli, ikkinchidan vakolatlari
cheklangan va uchinchidan qaysi bir minbarda hisob berishga majbur va nihoyat
eng asosiysi xalqaro va mahalliy qonunlarga bo’ysunuvchi bo’lishi kerak. Ya’ni
bir guruh, bir xalq bitta odamning quliga aylanmasligi, balki qonun fuqarosi
bo’lishi kerak. Afsus…
-15-
SAVOL: O'zbekistonda
matbuot erkin emasligining qanday sabablari bor? Nima uchun hukumat OAVni
nazorat qilishni rasman bekor qilgan bo'lsa-da, amalda kuchaytirmoqda? Bunda
jurnalistlarni ham ayblab bo'ladimi? (Muhiddin, 15 Iyun).
JAVOB: Men bu mavzuda ko’p yozganman. Jumladan, “O’zligim” kitobida bu
xususdagi fikrlarim batafsil o’rin olgan. Shunga qaramasdan bu savolga yana bir
bor muxtasar javob qilmoqchiman.
Birinchidan,
matbuot juda kuchli siyosiy qurol. Buni yakkahokimlar, zulm peshvolari yaxshi
biladilar. Chunki erkin matbuot uxlayotgan tafakkurni uyg’otib qo’yadi va bu
zulmning yemrilishiga olib keladi. Karimov rejimi (Karimov va uning
mulozimlari) matbuotga erkinlik bersa, bu o’z bo’g’ziga pichoq tortish bilan
barobar ekanligini tushunmaydigan darajada axmoq emas.
Bugun
ba’zilar o’zbek matbuotida yozilganlarni har qancha yo’lg’lon deganlari bilan
avomning aksar qismi anashu yo’lg’onga ishonadi. Karimov rejimiga esa shu
kerak. O’z fikrini avomga singdirish uchun matbuot uning qo’lidagi quroldir va
rejim yiqilmaguncha qo’lidagi bu qurol tushmasligini men 14 yil oldin Oliy
Majlisning minbaridan ham aytgan edim.
Ikkinchidan,
men jurnalistlarni yoppasiga ayblay olmayman. Qamoqdagi odamdan qanday qilib
uzoq masofaga yugurishni talab qilasiz? U yugurgani bilan bir joyda aylanishdan
boshqa imkoniyati yo’q. Agar ozgina erkinlik bo’lsa, u xaqlning dilidagini olib
minbarlarga olib chiqadi.
Ammo hamma sohada bo’lgani kabi jurnalistlar orasida
ham jasoratsiz, loqayd, manfaatparast bo’lganlari bor. Ularning borlari shu
bo’lgani bois ulardan bir narsa talab qilish quduqdan oldin izlashdek gap. Meni
ko’proq ranjitadigani qo’lida imkoniyatlari bo’lgani holda buni ishga solmay
rejimga qul bo’lgan jurnalistlardir. Sovet davridagi qatq’onlarga qaramasdan
rahmatli Ahmajon Muxtorov kabilar har bir rimkoniyatni ishga solishga urinar
edilar. Lekin Karimov davrida (boshqa bir Ahmadjon) Ahmadjon Meliboyev kabilar
qo’lda imkoniyatlari bo’lgani holda matbout va so’z erkinligi yo'lida, ya’ni
xalq manfaati uchun xizmat qilmayotirlar. Bu esa fojelarimizdan biridir. Ya'ni:
menga nima, o'zing uchun o'l yetim!
-16-
SAVOL: Siz O’zbekiston Tashqi Ishlar vaziri Abdulaziz
Komilovning ishdan olinishi, umuman bu odamning kimligi va nima uchun Amerikaga
surgun qilinishi, Amerikadan qaytgan Sodiq Safoyevning Tashqi Ishlar vaziri
etib tayinlanishi, uning Amerika bilan bo’g’lik faoliyatlari va Amerikadagi
sobiq elchi Hamroqulovning taqdiri haqida biror narsa bilasizmi, bu haqda juda
kam yozildi, tarix uchun bo’lsa ham yozmaysizmi? Agar javob bersangiz, oldindan
rahmat. (Akram, 27 Iyin).
JAVOB: Bu haqda izlanishlarim bor va davom etmoqda. Anchagina narsadan
xabardorman. Bir narsalar yozib ham qo’yganman. Bu yerda hammasini bir javobga
sig’dirish mushkul. Ijosat bersangiz kelgusida bu haqda yozganlarimni jamlab,
to’ldirib batafsil, kattagina bir maqola e’lon qilsam. Chunki bu ham O’zbekiston tarixining “oq” sahifasi va aytganingiz kabi
uni kimdir to’ldirishi kerak.
-17-
SAVOL: Bugun Internetdagi “Sentrasia” sahifasida
“Ozod dehqonlar” partiyasidan Nigora Hidoyatovaning Karimovga ochiq xatini
o’qidim. U Karimovga “Katta avlod sizni oddiy, xalqchil, aqlli, ishchan,
prinsipial sifatida bilardi. Biz yoshlar sizga mustaqillik yillarida
qahramonlik bilan birlikni saqlab qolganingiz, dindorlarni hukumatga yaqinlashtirmaganingiz
uchun ovoz bergandik” degan. Bu shundaymi (Zafar, 28 Iyun).
JAVOB: Agar Nigora Hidoyatova muxolifatchilikni da’vo qilmaganda, nima bo’libdi,
deb qo’yish mumkin edi. Lekin… Har holda Higora Hidoyatova siyosatga adashib kirib qolgan yoki
kimningdir doyrasiga o’ynayotgan chalasavod “siyosatchi” bo’lishi mumkin.(Uning
ilgari ham anashunday bilib-bilmay “xol” qo’yishlarini kuzatganim uchun shunday
deyapman-JM) Aks taqdirda u bunday jumlalarni yozishdan oldin, agar mustaqillik
yillaridan bexabar bo’lsa, ustozi Bobir Malikovdan o’sha yillarda Karimov
qanday “qahramonlik” ko’rsatganini so’rab olgan bo’lardi?!
Qolaversa
Karimovning “oddiyligi”, “xalqchilligi”, “aqlliligi”, “ishchanligi” va
“prinsipialligi” haqida mening “Quvg’in” romanimni o’qib chiqsa, bilib olardi. Yoki
“IAK” hujjatli romanini o’qib borsa… Darvoqe, o’zbek tilini ham durust bilmaydi
deyishadi, shuning uchun bu ham befoyda taklif.
Yaxshisi
tarixni bizishga xizmat qilayotgan bunday “tarixchi”larga Bobir Malikovdan
javob kutsak mantiqli bo’ladi. Malikov Karimov va rejimi haqida 10 yillik
sukunatini buzib, bir narsa yozsa, men bajonidil
web-sahifamda e’lon qilishim mumkin. Bu uning qattol rejimga qarshi kurashda
chindan ham maydonda bor ekanligini isbot etadi va o’shanda u Nigora Hidoyatova
kabilarning bugungi avlodni chalg’itishlariga yo’l bermagan bo’ladi.
-18-
SAVOL:Tasavvur qiling, agar Karimov o'z o'rniga qizini qo'ysa
nima bo'ladi? (Botir, 29 Iyun).
JAVOB: Buni tasavvur qilishni istamayman. Lekin hayotda hamma narsa bo'lishi
mumkin. Agar falakning charxi teskari aylanib shunday voqea yuz bersa, yana bir
kushanda, tarix qotili paydo bo'ladi.
Gap shundaki, ruslar istilosi ostida xalq Turon g'oyasidan
ayrildi. Ruslarning bu qotilligi shu qadar ayanchliki endi Turon hatto
g'oya sifatida ham tilga olinmayotor.
Karimovning istilosi ostida Turkiston orzusi o'ldirildi.
"Turkiston umumiy uyimiz" degan shior bilan chegaralarga
simto'r tortildi va mina to'shaldi. Turkiston birligi uchun yuzaga kelgan
tarixiy fursat o'ldirildi.Karimov Turkistonni "Turkiston" pichog'i
bilan so'ydi.
Agar Karimov o'rniga o'zi ham ko'zi ham to'ymas qizini
qo'yadigan bo'lsa u endi O'zbekistonni o'ldiradi. Birinchi galda hammani rus
tilida gapirtiradi. Ikkinchi galda bu mamlakatni onasining yurtiga qo'shib
yuboradi.
Shunu istasangiz, Karimovdan keyin qizi keladi, deb
tasavvur qilishingiz va qo'l qovushtirib o'tirishingiz mumkin, ammo men bunday
voqea u yoqda tursin, hatto bunday tasavvurni ham istamayman.
-19-
SAVOL:Aytingchi, latifa va fikrlaringiz uchun sizga
qandaydir tazyiqlar bo'lganmi? Umuman siz bundan xavfsiraysizmi? (Azizbek, 1
Iyul).
JAVOB: "ERK" gazetasi xodimlari ustidan ish qo'zg'atilganda Ibrohim
Haqqul ishdan ketgan va men gazetaga bosh muharrir etib saylangan edim.
O'shanda Karimovning latifadan farq qilmaydigan hayoti, "g'alvirda
turmaydigan" gaplari haqida bir kitob yozgan va qo'lyozmani
"ERK" partiyasi kotibi, universitetda birga tahsil olganim jurnalist
va shoira Dilorom Isoqovaga o'qib, fikrini aytishga bergan edim U
qo'lyozmaga ba'zi tuzatishlar kiritib, o'ziga yoqqanini aytib 1993 yilning
Yanvar oyi oxirlarida menga qaytib bergandan keyin, esdan chiqarib, ish xonamda
qoldiribman. Ertasiga partiya binosida "Milliy Majlis" masalasi bilan
aloqali tintuv o'tkazishdi. Shunda qo'lyozmam yo'qolib qoldi.
Oradan ko'p o'tmay, 7 Fevral kuni hukumatning
"ERK" gazetasi faoliyatini to'xtatish haqidagi qarori chiqdi. Menga
va oilamga qarshi qatag'on boshlatildi. Shundan bildim-ki o'shanda qo'lyozmamni
Karimovning malaylari o'g'irlab ketishgan ekan. Karimov o'qib chiqdi deya
xursand bo'lgandim. Ta'siri bo'lishi mumkin deb o'ylagan edim-da! Bu faqat bir
misol. Bunday misollar ko'p.
Men Karimovning ham, boshqalarning ham kamchiligini yuziga
aytganman va bugun ham shu yo'limdan qaytganim yo'q. Bugunga qadar ham fikrimni
yashirmasdan aytaman, yozaman. Birovning yuziga tirjayib, orqasidan
so'kadiganlardan bo'lmaganim uchun hatto meni yaxshi taniganlar ham, shu
xaraterimni bilganlar ham baribir, mendan xafa bo'ladilar. Do'st achitib
aytadi, deymiz-u lekin o'sha do'stni dushman deb bilamiz. Bu ham ko'plarning
hali yetisha olmagan manzili.
O'zbekistonda insonlar fikrlari va aytgan gaplari uchun
quvqg'in qilinadilar. Ammo Amerikada eng kuchli himoya qilinadigan qadriyat bu
so'z erkinligidir. Bu yerda prezidentni qoralagan, butun kamchiliklarini fosh
etgan hujjatli film ko'rsatilishi va yoki uni qoralagan kitoblar nashr etilishi
oddiy hol. Prezidentning har kungi faoliyati har kuni televideniyelarda latifa
qilinadi. Lekin bundan prezident hech narsa yo'qotmaydi. Odamlar unga
latifalarga qarab emas, balki ishining natijasiga qarab baho beradilar.
Bir marta qo'rquvni yengib, erkin so'z aytishning
qudratini his etsangiz hech narsadan cho'chimaydigan bo'lasiz.
Fikrni erkin ayta olish, katta eng boylik va ko'plar bu
boylikdan benasibdirlar.
-20-
SAVOL:Karimovning o'zi
yana qancha vaqt taxtda o'tirishni o'ylamoqda, deb hisoblaysiz? (Nozimjon, 4
Iyul).
JAVOB: Men folbin
emasman. Lekin bir narsaga diqqatingizni tortmoqchiman. Hukumatga, tuzumga
qarshi deyilgan ayblovlar uchun 1990 yillarning boshida sudlar 19 dan 22
yilgacha jazo berardi. Bugun esa ayni ayblovlar uchun 5-6 yil jazo berilmoqda.
O'zbekistonda sudlar Karimovning aytganini bajaruvchi bo'lganini va uning
mendan keyin dunyoni suv bosmaydimi degan xaraketrini hisobga olsangiz
ko'nglidan nima kechayotganini taxmin qilsihingiz mumkin.
-21-
SAVOL:-O'zbek muxolifati yaqin orada birlashib, haqiqiy demokratiya
uchun kurashga jiddiy kirishadilar, deb o'ylaysizmi?
-Karimovning
diktatorlik rejimi sezilar-sezilmas chirib borayotgani tobora aniqlashib
boryapti. Karimovdan keyin taxt tepasiga kimning kelish ehtimoli kuchliroq?
-Bo'lajak
prezidentlik saylovlari chog'ida ovoz miqdorini soxtalashtirish hollari
kuzatilishi mumkinmi?
-O'zbekiston-AQSh
munosabatlariga keyingi paytlarda biroz sovuqchilik tushdi, deb o'ylaysizmi?
(Muhiddin, 7 Iyul).
JAVOB: Yaqin orada
o’zbek muxolifati birlashib kurashga kirishiga ishonmayman. Chunki
muxolifatning siyoisy kuch sifatida mag’lub bo’lishiga omil bo’lgan
sabablardan biri uning Karimov rejimi qarshisida birlasha olmaganidir. Bugun
muxoliflar ko’p, ammo muxolifat yo’q. O’zini muxolifat deb atayotgan
guruhlarning ham bayroqbardorlari chetda va o’zaro janjallashib yuribdilar.
Karimovdan keyin taxt teppasiga kimning kelishi haqida quyidagi
maqolalarimni “Karimovdan keyin kim prezident bo'ladi? va ”Prezident…Mirziyoyev”
o’qib
chiqishingiz mumkin. Saylov masalasida… O’zbekiston tarixida ilk bor 1990
yildagi parlament saylovida qisman soxtalashtirish bo’lmadi. Undan keyin
bugunga qadar saylov emas, siylov bo’lmoqda. Menimcha keyingi prezident saylovi
ham xalqning aytganini emas, Karimovning istagini ifoda etadi. Bugunga qadar
O’zbekistonda o’tgan prezidentlik saylovlari erkin va adolatli bo’lmaganini
butun dunyo e’tirof etib kelmoqda. Bir qator xalqaro hujjatlarda va AQSH Davlat
departamentining hisobotlarida bu narsa aniq ko’rsatilgan va g’ayridemokratik
usul misoli sifatida tarix sahifalariga kiritilgan.
Yaqinda AQSHga kelgan bir deputat- mulozim (eski
tanishlardan biri-JM)ning aytishicha, bu yil oxirida bo’ladigan parlament
“siylovi”da allaqachon kimlarning deputat va kimlarning senator bo’lishi
aniqlab qo’yilgan. Hatto u menga “Faqat senatorlikka uchta o’rin bo’sh
qolgan. Agar “Katta”ni maqtab bir maqola chiqarsangiz, sizni chaqiramiz”
degan gapni ham aytdi, lekin men bugun Karimovni maqtab yozib haqiqatning
yuziga chiziq torta olmasligimni ayttim. Zotan o’tgan yil oxiri va bu yilning
boshida hukumat bilan hamkorlik qilamiz (saylovlarga kirish maqsadida-JM)deb
jar solgan ba’zi muxoliflarni Karimov rejimi qanday qo’llanib, bugun qanday
javob qilganini ko’rib turibmiz…
O’zbekiston-AQSH munosabatlari… Bu borada ilgari ham savol
bo’lgan edi va javob bergandim. Shunga qaramay yana bir qisqa javob: keyingi
paytda O’zbekiston-AQSH munosabatlariga biroz emas, anchagina sovuqlik tushdi,
deb hisoblayman. Lekin AQSH buni shu kecha kunduzda ko’z-ko’z etishdan
manfaatdor emas. Ilgaridan ham ko’rinmas sovuqlik bor edi. Prezident Bush 2001
yil voqealaridan keyin barcha ittifoqdoshlarini bir necha martadan mehmonga
taklif qilgani holda Islom Karimovni Oq uyga chaqirmasdan, u bilan
uzoqdan gaplashib kelgani ham buning bir misolidir.
-22-
SAVOL:Samarqand viloyat
hokimi nima uchun buncha tez ishdan olindi, bu haqda xabaringiz bormi?
(Nuriddin, 2004 yil, 10 Iyul).
JAVOB: Ma’lumki, 2004 yilning 9 Iyul kuni Islom
Karimov Samarqandagi bordi va viloyat xalq deputatlarining navbatdan tashqari
chaqirilgan sessiyasida hokim Rustam Xolmurodovni avval qora balchiqqa “botirib
olib”, keyin ishdan bo’shatdi. Masalaning diqqat tortgan ikki nuqtasi bor:
Birinchidan, rektordan chiqqan bu hokim tayinlanganiga
hali yetti oy to’lgan emas. U 2003 yilning 16 Dekbarida “saylangan-tayinlangan
edi”. Olti oyda hali u tumanlar, xo’jaliklarga borib kelishni, viloyat bilan
tanishib chiqishni bitirmagan bir vaziyatda bo’ladi. Shu bois ham bu
O’zbekiston kadrlar siyosatining astar-avrasini ag’darib ko’rsatadigan favqulodda
bir hol bo’ldi.
Ikkinchidan, Rustam Xolmurodov o’zidan oldingi hokim va
bugungi kundagi Bosh vazir, Karimovning me’rosxo’ri deb taxmin qilingan Shavkat
Mirziyoyevning “odami” edi. Xo'sh nima bo’ldi? Ba’zilar buni Ishtixon, Oqdaryo,
Jomboy tumanlarida aholining noroziligi oshgani bilan bog’lamqodalar. Unday
emas. Unday bo’lganda xalqning ohini eshitgan prezidentga rahmat aytish kerak
bo’ladi va u deyrali barcha hokimlarni ishdan bo’shatishi zarir edi. Hatto
o’shanday bo’lganda ham hali hokimlikka kelganiga endi olti oy to’lgan rahbarga
bunday ayb qo’yilishi kadrlar siyosatining mutloq inqirozini ko’rsatdi. Agar
prezidentning o’zi tanlab-tayinlagan va saylatgan bir rahbar olti oyda “brak”
bo’lsa, buning uchun tabiiyki, birinchi galda uning o’zi aybdor!
Qolaversa bu O’zbekistonda barcha kadrlar qobiliyatlari, mehnatlariga
qarab emas, Karimovning qosh-qovog’iga qarab tayinlanishi va ishdan olinishini
yana bir bor ko’z-ko’z qildi. Hokimni “sayladik” deya qo’l ko’targan
deputatlarning sariq chaqalik ahamiyai qolmaganiga ham bir misol bu!
Men masala bilan qiziqib ko’rdim va Prezident devonidagi manbadan
olingan xabarga ko’ra, Karimov bu voqeadan bir hafta oldin ham Samarqandga
borgan va Universiadaga tayyorgarlik ishlari bilan qiziqib, bir kun davomida
qurilishlar qanday borayotganini kuzatgan. U tayyorgarlikdan juda ham norozi
bo’lgan va Shavkat Mirziyoyevga bu ishhni shaxsan o’zi oxiriga yetkazishni
yuklab, yangi hokimni “latta”likda ayblab, “Yo’qol, ko’zimga ko’rinma!” degan.
Manbaga ko’ra, yangi hokimni ishdan olish bilan Karimov Shavkat Mirziyoyevga
ham bir tarsaki tortgan.“Mirziyoyev…
prezident” degan maqolamda, uning eng asosiy vazifasi ikki yil ichida
bilib-bilmay Karimovning oyog’ini bosib qo’ymaslik ekanligini yozgandim.
Hoizrcha u o’ziga yaqin bo’lgan kadrni yo’qotish bilan javob berdi. Keyingi
kaltak o’zining boshiga tushmasligi uchun endi yana ham ehtiyot bo’lishi zarur.
Buni uddalay oladimi? Vaqt ko’rsatadi?
-23-
SAVOL: Sobiq mufti Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf
Toshkentga borgan "Amerika ovozi"ning muxbiri Liza McAdamsga bergan
interviyusida (bugun “www.centrasia.ru”da ruschasini o’qidim) inson huquqlari
borasida oz bo'lsada ammo tubdan o'zgarishlar bo'lmoqda degan. Bu haqiqatning
yuziga tupurish emasmi? (Dilmurod, 12 Iyul).