Jahongir.Org
КУВГИН
![]()
Сайлов "Катта"нинг фикри-зикрини
чулгаб олганди. Бир ук билан икки кушни уришим керак, деб уйларди у. Сайлов
сандигидан истаганим чикади, лекин бундан фойдаланишим зарур. Камида ун
беш-йигирма йилни кафолатлашим керак. Агар сайловни мукобил тарзда утказсам,
биринчидан демократияни бахона килаёган Гарбнинг огзига латта тикиб куяман,
иккинчидан эса атрофимдаги жумхириятларнинг "Катта"ларини мот
киламан, чунки улар мукобил номзодларсиз сайлов утказмокдалар. Икки уч номзодни
уртага чикараман, баъзилари сайлов арафасида чекинадилар, бу мухолифатнинг дод-
войини босиб юборади. Умуман мухолифатнинг шакар томирини топиб, эзиб ташлашим
шарт. Буларнинг кон томирини кесиб куйиш узимизнинг конимиз камайиб кетмаслиги
учун хам зарур.
"Катта" "унг
кули"га айланиб колган Салимовни чакирди:
- Мухолифатнинг кучи каерда? -
деди.
- Асосан талабалар орасида
ташкилотланганлар.
- Х а, кучли мухолифимиз
талабалар. Улар эса пойтахтда, бурнимизнинг тагида. Институт, университетларни
вилоятларга кучирмасак бугун кузгалишмаса эртага ёкамизга ёпишишади. "Кора
кучлар", душманларимиз, хоинлар, мухолифат учун улар х ар доим потенсиал
куч. Уларни бартараф этамиз. Аммо бу ишни сайловдан кейин амалга оширамиз.
- Сайловда талабалар хар кандай
хунар курсатишлари мумкин. Уларнинг ва укитувчиларнинг ораларида одамларимиз
бор. Талабалар сайловда мухолифатни куллаш учун харакат килишмокда. Шавкат
Темур олтмиш минг имзони асосан улардан туплади.
- У имзо туплаган булса, сиз
бармогингизни суриб утиравердингизми? Бирор бир тадбир уйламадингизми?
- Москвада ишлаб келган
Саиджоннинг бу хусусда жиддий планлари бор. Уни сайловга тайёргарлик буйича
талабалар шахарчасига юборгандим. Кечкурун кабул килиб, фикрларини эшитсангиз,
деган истагим бор эди, - деди Салимов.
- Саиджон деганингиз ишга янги
олинган ёрдамчи болами?
- Бола булса хам анча кув чикиб
колди. Бу муаммо хусусида ишимизни енгиллатадиганга ухшайди.
- Бупти, кечкурунни кутиб
утирмайлик. Уни каерга юборган булсангиз, чакиртиринг,- деди
"Катта".- Шавкат Темурга келсак, уни руйхатага олиш йук. У зимизнинг
одамлардан икки-уч кишини номзод килиб курсатамиз.
- Менимча Исо Холисдан фойдаланиш
керак. Овми одам, лакиллатамиз.
-"Катта"лик хавасига
берилиб, чегарадан чикиб кетмасин. Гапирган гапини билиб гапирсин, ушанда ун-ун
беш фойиз овоз берамиз. Иложи борича узи тугилиб усган вилоятдан олди, деймиз.
У шанда сайловнинг натижасидан унинг узи хам шубха килмайди.
- Лекин халк тула сизга овоз
беради, - деди Салимов томогини кириб.
- Биламан, аммо дунё биздан
ёлгонни истаяпти. Улар ростга ишонишмайди-ку?! Шу сабабдан менинг хаккимдан
бироз унга берамиз, ушанда демократия булади. Майли, бу мухим эмас, сиз шу
Саиджонни топинг.
* **
Исо Холис узи тугилиб усган вилоятга
боришдан олдин "Катта" билан учрашди. "Катта" уни кучоклаб,
багрига босар экан:
- Мен билан орани бузмай
турсангиз, келажак сизники. Мен сузида турадиган угилболаман,- деди.
Исо Холис мийигида жилмаяр экан:
- Биз партиямизни энди курдик,
яхшилаб оёкда туриб олайлик. Ана ундан кейин сайловга кирсак булади,- деди. -
Хозир сизнинг гапингизни икки килмаслик учун рози булдим. Юртимда утказадиган
учрашувлардан кейин номзодимни оламан.
Аслида Исо Холисни чучитаётган
мухолифатнинг бошка канотидан келаётган босим эди. "Агар сен номзодингни
олмасанг, диктаторнинг демократик йул билан сайландим, дейишига сабабчи
буласан. У бутун дунёни алдамокчи," дейилган гаплар уни безовта килаётган
эди. Кунгли хакикатдан хам сарой уйинига кираётганини сезса-да, балки бу
уйиндан корли чикарман, дея хавотирларини менсимаётганди.
- Сайлов утиши билан сизни Вазирлар
махкамаси раисининг уринбосари килиб куяман. Бунинг учун сайловга киришингиз
шарт. Акс такдирда сизни коралаб юрган тирранчалар хам мансаб сураб келишади. Ишончим
комил-ки, сайловда сизга хам овоз беришади. Шунинг учун номзодимни оламан,
деган гапларни бир четга куйинг, балки ютиб колишингиз хам мумкин. У холда мен
сизнинг маслахатчингиз булиб ишлайман. Факат сайловолди учрашувларида
бир-биримизнинг кунглини хира киладиган гап-сузлар килмайлик, - деди
"Катта" бамайлихотир охангда.
- Бир партиянинг раиси,
колаверса,"Катта"лик учун номзодини куйган киши Вазирлар махкамаси
раисининг уринбосари булса, унинг устидан кулишади,- Исо Холис
"савдо" килишнинг пайти эканлигини хис килди ва "Катта"нинг
"оёгини босди".
"Катта" мансаб ваъда
килишда сахий эди. Шу боис Исо Холиснинг "оркасини силай" бошлади.
- Чет элларда
"Катта"ликка номзодларга йирик микдорда пул беришади. Бу пора эмас.
Куллаб кувватлаш учун холисанилло, юракдан, самимият билан бериладиган нарса. Шу
бахона билан сизга хам куп нарса келади. Чет элда ватандош биродарларимиз оз
эмас. Уларнинг ёрдами билан оёкда туриб оласиз. Колаверса, сизни парламент
раислигига келтираман. Иккаламиз биргалашиб, иш юритамиз. Хозир эса буни
ювайлик, - дея "Катта" Исо Холисни ичкаридаги хонага бошлади. -
Шохидлик учун дустингиз, хамюртингиз шоир Эсон Бекжонни хам чакирамиз. Аммо
ички ичишга ярамайди. Бир марта ичгандик, кизариб шолгомга айланди. Аллергияси
бор экан.
Улар бир шишани бушатиб
булишганда, "Катта" Исо Холисни кучоклаб:
- Уйларни олдингизми? - дея
суради. - Иккаласини хам марказдан беришсин, дея буюргандим. Олган булсангиз,
кейинги кадахни шунинг учун ичамиз, - деди.
Исо Холис "Олдим,
олдим!" дея кадахини кутарди.
- Чет элдан келадиган пулларга
эса икки-учта ховли олиб куйинг. Энди капитализм тузимига утаяпмиз. Бой
булмасангиз одамларни оркангиздан эргаштира олмайсиз.
Исо Холис "Катта"нинг
хузуридан чикканда, аранг оёкда турган булса-да, Эсон Бекжонга:
- Жафар Нимжонни топ, - деди.
Жафар шамол "килт"
этса, саккиз кун уйидан чикмай ётиб коларди. Шунинг учун хам унинг исмини
айтишганда, албатта "Нимжон" лакаби кушиб айтиларди. Бора-бора бу
унинг тахаллусига айланди. Узи хам бу сузни эшитганда, севинадиган булди. Жафарнинг
отаси угирлик килиб, камалиб кетганди. К амокдан чикиб, узок юртларда бир аёлга
уйланди. Жафар уша аёлнинг "этагига" осилган эди. У улгайиб катта
булгач, угай отасининг юртига кайтди. Угай отаси Исо Холиснинг амакиси эди. Исо
Холис Жафарнинг бошини силади. Жафар унинг ёнида огиз-бурнини ялаганча, аккиламай
турадиган нимжон кучукчадек, пилдираб юрарди.
Исо Холис узи тугилиб усган
юртига Жафар Нимжон билан бирга келди. Уларни катта тантана билан кутиб олишди.
Учрашувдан олдин шахар айланиб, музейга киришди. Музей мудири тарихий ашёларни
курсатар экан:
- Мана бу тангага диккат килинг,
- деди.- Бу танга кимнинг кулида булса, хокимият хам унинг кулига утар экан. Танганинг
икки минг беш юз йиллик тарихи бор. У соф олтиндан босилган булиб, жуда хам
инжа накшлар билан тулдирилган. Инсоннинг бошидаги сочни санаб булмаганидек, бу
танга юзидаги накшларни хам санаш кийин. Бу кадар махорат ва бу кадар кобилият
билан тайёрланган бу танганинг дунёда тенги йук. Авваллари юртимиз бир бутун
экан, Султон вафот этгач фарзандлари орасида бу танга учун говга бошланибди. Говга
урушга айланибди ва Султонликни Хонликларга булиб юборибди. Хонликлар орасида
бир неча йиллар давомида ана шу танга учун омонсиз урушларда дарё-дарё кон
тукилибди...
Жафар Нимжоннинг кузи чакнаб
кетди. У пилдираганча Исо Холиснинг ёнига келди. Исо Холис тангадан кузини
узолмай тургани учун уни пайкамади хам. Жафар нимжон Исо Холиснинг кадимий
нарсаларга учлигини яхши биларди. Уйи худди музейга ухшарди. К адимий мис
лаганлардан тортиб, олмос пичокларга кадар катор килиб, териб куярди. Хотини
Наталя хам ана шундай осори-атика ашёларга ошик эди. Шу сабаб Жафар Нимжон
бирданига уч куённи ураман, деб уйлади. Тангани олсак, хам хокимиятни кулга
киритамиз ва акахоним билан "янгашка" узимга бир умрга боглаб оламан,
деган фикр хаёлига махкам урнашди. У айланиб, мудирнинг ёнига келди:
- Сиз, каердансиз? - деб суради.
- Шу ерда тугилиб усганман, -
деди мудир.
- Х окимият доим бошка вилоятдан
чиккан ажур-бужур одамларнинг кулида булди. Доим бизни эзиб келишди. Отамни хам
ушалар сургун килган. Бизни доим четлаб келишди. Мана энди орамиздан битта
лидер чикди. Хаммамиз тиш-тирнок булиб, уни куллаб-кувватлашимиз керак. Бу
тангани унинг кафтига куйинг, хокимият унга утсин,- деди Жафар Нимжон.
Исо Холис ростдан хам хокимият
сохиби булгандек, кувониб кетди. Мудир эса шошиб колди. Нима килишини билмаган
мудир, Жафар Нимжонниг кулогига пичирлади:
- Бу танга бу ердан чикса, менинг
бошим учади. Шу танга учун музейга бир нечта коровул куйганмиз.
- Сиз кучадаги одамга эмас,
булажак "Катта"га бераяпсиз. Бу музей нима эмиш? Эртага сизни ана шу
музейлар буйича вазир этиб тайинлаймиз. Аллох ваколатни бизга берди, бу
мамлакатни энди биз бошкарамиз,- деди Жафар Нимжон буш келмай.
Орага Исо Холис кушилди:
- Хокимиятни олганимиздан кейин
девонда бу танга учун махсус кушк курамиз. Хокимиятнинг бизга ана шу танга
билан келганини унутмаслигимиз учун бу кушкни кузимизга якин жойда курдирамиз. Колаверса,
бу танга уз мох иятига хизмат килиши керак.
- Ундай булса, чикаверишда
тангани укамизга бераман, - деди мудир овозини баландлатмай. - Оркада одамлар
куп. Тангани Жафарбекка берсам, у киши дуо укиб, сизнинг кафтингизга куядилар.
- Окшом, бу кишини хам учрашувдан
кейинги зиёфатга олиб келасан, - деди Исо Холис Жафар Нимжонга. - Дуони узлари
укийдилар. - У шундай деб хириллаб кулганча, музейнинг бошка жойларини
айланмасдан оркага чикди. Хали сайловга бир неча кун борлигига карамай, Исо
Холис узини "Катта"лардек хис кила бошлади.
- Пойтахтга телефон кил. Бизни
кутиб олишга вилоят рахбарининг узи чикмаганини протесто этишсин. Уринбосарларни
огохлантир, харакатни кучайтиришсин, энди буш келиш йук, - деди Жафар Нимжонга.
Исо Холисдан топширик олган Жафар Нимжон пилдираганча, телефон кидириб кетди.
* **
Салимов шоша-пиша Саиджоннинг хонасига
келди:
- Телефон жирингласа, олма. Сени
талабалар шахарчасида, деб айтдим. Омадинг келди, жиян. "Катта"
сендан талабалар шахарчаси буйича фикр сурайди. "Бу ишни бизга ишонинг,
хал киламиз,- дейсан.- Сайловдан бир хафта олдин талабаларни татилга чикарамиз.
Шу бахонада олдиндан овоз бериб кетишларини таъминлаймиз. Сандик уларнинг
кимлигини курсатади. Агар купчилиги мухолифатга овоз берган булса,
укитувчиларнинг орасида одамларимиз бор, кичкина жанжал чикарамиз ва унга
сиёсий тус бериб, олий укув юртларини вилоятларга таркатамиз", - деб
"Катта"ни ишонтирасйан. Талабалар ичида жиддий норозилик бор. Гугурт
чаксанг ёниб кетади. Учиришни эса истаганимиздек амалга оширамиз.
Улар бу фикрни ипидан игнасигача
обдон уйлаб олишди. Кейин "Катта"нинг хузурига чикишди.
- Факат гугурт чакиш сайловдан
кейин,- деди "Катта".- Талабалар шахарчаси - бомба. Бир учкундан
портлаб кетиши мумкин. Шу боис учкун ёкмасдан ишни тутун билан хал килиш керак.
Бу ишга Жонибековни хам сафарбар этинг. Агар бизнинг командада булса узини
курсатсин. Бошка хеч ким билмасин. Кейин вокеани "кора кучлар"га
тункаймиз ва улардан хам кутиламиз, - деди "Катта".
- Яна бир хабар бор, - деди
Салимов ийманиб. - Пойтахтга келтирамиз, деганингиз кимматбахо тангани Исо
Холисга беришибди...
- Нега бу хабарни оркага ташлаб
утирибсан? Етти кун ухласанг хам бундай ишнинг режаси тушингга кирмайди. Бурнидан
илинибди. Хозирча индаманглар. Вакти келганда, дорга осиш учун сабаб булади бу.
Мен унга тангани кандай килиб кафтда тутишни ургатиб куяман. Аммо танганинг
изини йукотманглар, - деди "Катта".
* **
Миртемир истеъфо хаккидаги аризани ёзди-да
кейин йиртиб ташлади . Ёш боланинг килигига ухшаб колаяпти, харакатларим, деб
уйлади. Хар уч кунда ариза ёзиб юраман-ми? Хуш, нима килишим керак? Барибир
аризамни кабул килмайди, бирор бахона топади. Юзини бужмайтириб, кузимага лук
термулгунча алдайди. У зи хам рохат килса керак: бу тирранчани боплаб алдадим,
деб. Аслида бу одам ё санъаткор ва ёки режиссёр булиши керак эди. Театр ёки
кинода рол олса, унинг махорати олдида хеч ким ип эшолмасди.
Инсон гапирар экан самимий
сузлари калбининг дарин нукталаридан окиб келади. Ёлгон эса бугзидан юкорида
пайдо булади, шу сабабдан хам умри калта. Х атто ёлгоннниг муаллифи хам бир
неча кундан кейин уни унутади. Лекин "Катта" фаркли. Унинг ёлгони
калбидан отилиб чикади, бу ёлгон кузларида, юзида, харакатларида самимият
тусини олади. Шу боис хам у санъаткор булганида мана ман деган артистнинг
лукмасини огзидан оларди. Балки якин юз йилда тенги уртага чикмайдиган уйинчига
айланарди.
Агар у режиссёрликни танлаганда,
унинг хаёлларида тугилган асарлар мисли курилмаган даражада муъжизавий буларди.
Вокеаларнинг кутилмаганда узгариши, ходисаларнинг шиддати, харакатларда хеч
кимнинг хаёлига келмаган бурилишлар хаммани лол килиб куярди. У яратган
кинофильм ёки театрлар йиллар давомида экран, сахнадан тушмасди. Э, э тухта,
сен хам ана у ёш иктисодчи Фарход Кузиевга ухшаб "Катта"ни Нобел
мукофотига номзод килиб курсатадиганга ухшайсан. Болта тушгунча кунда дам
олади, деганлар. Сен хам фурсат топиб хаёлга берилиб кетдинг. Вахоланки,
болтанинг зарби якин! Бу зарбдан ё кутилишинг ёки кундага айланиб, чидашинг, у
билан бирга кон симиришинг, охир окибатда чуриб кетишинг керак. Лекин кандай
килиб бу зарбдан кутиласан?
Миртемир бир неча кун ишга
чикмади. Девондан келган кунгирокларга "хастаман" деб жавоб килди. Якшанба
куни эди. Ёмгир ёгаётганди. Ташкаридаги рутубат Миртемирнинг кунглига хам
чукканди. У сикилганча ёмгирнинг ёгишини кузатарди. К изик, деб уйлади у,
кимдир ёмгир товушидан мусика охангларини топади, яна кимдир ёмгир остида
шалаббо булишни истайди. Хар холда дарди йук инсонларнинг орзуси бу. Дардлилар
учун эса ёмгир куз ёшларини эслатади. Дардлига кушилиб дунё хам йиглаётгандек
булади.
Сайлов хам уйинга айланди. Янги
йил байрами арафасида утган сайловда дунёга томоша курсатилди. Усти ялтирок,
ичи калтирок сайловдан чикадиган натижа хаммага аён эди. Шундай булса-да махсус
сценарий ёзиб, уйин курсатилди. Миртемир шу лахзада сайлов хангомалари хаккида
уйлагиси келмади. Гуё ташкарида ёгаётган ёмгир бу хотираларни ю виб
кетаётгандек эди.
Телефоннинг жиринглаши ёмгирнинг
сасларини ютиб юборди. Телефон килаётган Майнов эди.
- Миртемир ака, кечкурун
"Катта" чет элга кетаяптилар. Хабарчилик кумитасини кайта тузиш
хаккида фармон лойихаси тайёрлашни истадилар. Колаверса, сиз билан алохида
сухбат килмокчилар.
- Биласизми,- деди Миртемир.-
Сизга очигини айтаман. Мен девонда ишламайман.
- Биламан, кийналиб юрибсиз.
Лекин масалани бундай кескин килиб куйиш мумкин эмас. Кочиш учун хам аввал
йулни белгилаш керак. Таваккал килиб бир кучага кирсангиз у куча ё борса келмас
ёки боши берк булиши мумкин. Бугун "Катта"нинг кайфи арши аълода,
нима истасангиз мухайё булади. Хатто кочиш учун йул курсат, десангиз хам ёрдам
киладилар, - деди Майнов.
Булар хамирдан кил сугиришни
билишади, деб уйлади Миртемир. Максади мени девонга чакириш. Агар бошка бири
булганда бахона билан кутилиш мумкин, лекин Майновнинг копконига тушган оёкни
сийириш осон эмас. У барибир йулини топади, йук деганингга кунмайди. - Миртемир
ака, подъездда машина кутиб турибди, сокол олмасангиз хам булади,
"Катта"нинг узлари хам уй кийимида келдилар. Соколни хам кечкурун
йулга чикишдан аввал оладилар. Мен Хабарчилик марказининг раис уринбосарларини
чакирдим, улар ишни бошлашди. Сизга эса тахрири колди, - деди Майнов.
Шу пайт ташкарида чакмок чакиб, яшин коронгу булутлар багрини тилди. Айни хол Миртемирнинг хаёлида яшанди. Унинг туман каби хиралашиб колган хаёл осмони бирдан ёришгандек булди. "Катта"га уз сохамда ишлаш учун кетаман, дейман, деб уйлади у. Газета, радио ёки Хабарчилик марказига ишга утаман. Мухолифатнинг газетасига хам бир неча марта таклиф килишди. Хуллас, иш топилади. Нима булганда хам "Катта"дан узоклашиш керак ва жангни узокдан туриб давом эттириш зарур. Якинда турсанг у чаваклаб ташлайди. Аждахо ёки девнинг ёнида юриш хар томондан тахлика, чунки у оёклари остини курмайди, йулидаги нарсалару борликларни эзиб кетаверади. К олаверса уйинларни узокдан курсанг фаркига борасан. Ичида юрсанг билиб-билмаган холда уйинчига ёки уйин иштирокчисига айланасан.
Миртемир Майновнинг коидасига риоя килмасдан соколини олиб, кейин йулга чикди. Дархакикат, девонда фармоннинг бир неча куриниши хозирланган эди.
- Хабарчилик марказини мустакил ташкилотга айлантириш керак, - деди Миртемир тайёрланган матнларни четга суриб куяркан. Жамиятнинг эркин булиши, матбуотнинг мустакиллигидан бошланади. Хозир Хабар маркази хукуматнинг бир парчаси. Унинг кул-оёгидаги занжирни ечиб юборишимиз керак.
- Тугри, - деди улардан бири. - Лекин мустакил булсак, оч коламиз. Хозир давлатнинг хисобидамиз, кейин пулни каердан оламиз? Биз завод ёки фабрика эмас, биз аклий мехнат ташкилотимиз. Шу боис давлат карамогида колганимиз яхши.
- Мустакил булсангиз завод, фабрикадан хам кучли буласиз,- деди Миртемир хамкасбига эътироз билдириб,- Мамлакатнинг ягона Хабар маркази хисобланасиз. Х ам ичкарига, хам ташкарига хизмат курсатасиз. Бутун дунёда Хабар марказлари мустакил. Хар бир хабарни катта-катта маблагга пуллайдилар. Хакконий, тезкор хабарларингиз булса, ишингиз унгидан келади. Колаверса, халкимизга хакикатни етказишингиз учун йулингизда тусик колмайди.
- Сиздан илтимос, шу масалани кейинрокка колдирсак, биз хозир мустакил булишга тайёр эмас, - деди улардан бири. Колганлари хам бу фикрни куллашди. Миртемир кулди ва :
- Камокдаги одамга "Боринг, сиз озодсиз", дейилганда "Х озирча шу ерда колай, озод булишга тайёр эмасман" деб жавоб килса, кулгули куринади. Бугун мамлакатимиз мустакил булди, нега сиз мустакил булишни истамайсиз? Сиз истамасангиз, балки Хабар марказида ишлаётган мингларча инсон истар. Ёки улар хам исташмайдими? - деди.
Бу савол каршисида улар жим булиб колишди. Бироздан кейин сукунатни Латиф ака деган киши бузди. Бир пайтлар Миртемир Латиф Рахмоновнинг номини куп эшитарди. У катта- катта танкидий маколалар ёзарди. Хар бир маколаси шов-шувга сабаб булар, барча газеталарда кучириб босилар ва хамма ташкилотларда мухокама килинарди. Кейинчалик билдики, бу маколалар Коммунистик партия Марказий кумитасида тайёрланар экан.
- Мен уттиз беш йилдан буён калам тебратаман,- деди Латиф ака.- Озми купми обру козондим. Бироз тажрибага хам эгаман. Бир манзилга югуриб хам бориш мумкин, аста секин юриб хам, аммо югуриб борганда юрак хуружига учраш тахликаси билан юзма-юз колишимиз мумкин. "Катта"миз айтганларидек: "Янги уйни курмасдан, эскисини бузиб булмайди". К олаверса, биз Гарбда эмас Шаркда яшаяпмиз. Шаркнинг коидаси хар бир ишни асталик ва усталик билан килишдир. Хозирги шароитда демокаратиянинг бизга фойдаси йук. Ёки биз Шарк демократиясини урнатишимиз керак.
- Мен хали демократияга кадар келиб етмадим, - Латиф аканинг сузини кесди Миртемир. - Хали сизнинг мустакиллигингиз хаккида гапираяпмиз. Эски-янги уй масаласида эса тортишиш мумкин. Масалан, эски уйни бузмасангиз янгисини каерда курасиз? Агар бошка жойда ерингиз булса, эскисида яшаб янгисини бамайлихотир куришингиз мумкин. Эски уйингизни бузиб чайлада яшаш яна хам тахликасиз. Чунки эски уй нураб турибди. Тугрироги катта уй йикилди. Харобанинг ичида колдик. Шунга карамай янгисини курмасдан харобадан чикмаймиз, дейиш кулгили, яъни ачинарли хол.
-Бизга узимиздан катталарнинг гапига карши чикиш ургатилмаган. Бу Гарбга хос хол. Шаркда катталарнинг йулига юриш кодаси бор. Бу тугри коидадир. Биздан бир нечта куйлакни олдин йиртган катталаримиз тажрибага караб иш курадилар. Бугунгача уларнинг йулидан юриб адашмадик.
-Яшанг,- деди Миртемир, хаяжонини яширмай,- биз бугунга кадар ун олти марта императорлик курдик ва хеч бири узок яшамади. Охир окибатда парчаланиб кетдик. Император улгандан кейин мерос, мансаб говгаси бошланди. Бир-биримизни едик. Шарк демокрасияси шуми?
- Х ар кандай императорлик парчаланади, бу тарихий жараён.
-Агар бугунгача бирортаси яшаганда бу гапни айтмаган булардингиз. Биз хар бир ходисани оклашни яхши биламиз, аммо унинг хакикий сабабларини кидиришга эринамиз. Балки шундандир тарихимизни факат бошкалар ургандилар.
- Бу бинода менинг сиз билан тортишиб утиришим аслида катта вокеа. Лекин бу истисно. Мана Хабар марказимизда рахбар йук. Бугун "Катта"миз Хабар марказини кайта тузиш хаккидаги фармонга имзо чекиш билан бирга бу ерга рахбар хам тайинлайдилар. Бу рах бар хайъатга киритилган ва кечкурун "Катта"миз билан чет элга боради. У ерда эса собик иттифок Хабар маркази билан узаро хамкорлик хаккидаги шартномага имзо чекади. Мен ургандим, жуда куп давлатларда Хабар маркази хам ярим расмий экан. Туркия демократияга утганига етмиш йил булибди-ю хали Хабар маркази тула мустакил булган эмас.
- Мен сизга яна эътироз билдиришга мажбурман. Чунки Туркия хали тула маънода демократик давлатга айланмаган. Якин уттиз йилда уч маротаба харбий тунтаришни бошидан утказди. Тунтариш даврининг киличи хеч кимни аямади. Демократия тарафдорлари сургун килинди, камокларда азоб чекди. Шунга карамай Туркия ривожланишдан тухтамади. Бугун Онадули Хабар маркази ярим расмий булишига карамай, бутун дунё кунлик хабарларни ундан сотиб олади. Чунки хакконий ва тезкор хабар таркатади, хукуматнинг буйинтуругидан кутилган. Хукумат истаган- аввало уларнинг хукумати исташга жураът килмайди- хабарни эмас, балки бор нарсан таркатади. Сузбуямачилик йук.
- Биз мустакил буладиган булсак, табиийки, Хабар марказининг рахбарини хам сайлашимиз керак. Жамоамиз шундай хам иккига булинган. Олдинги рахбарнинг одамлари бир гурух, колганлар яна бир гурух. Агар мустакил булсак, парчаланиб, йук булиб кетамиз.
Миртемир Латиф Рахмоновнинг эътирози ортидаги хакикатни англади. Демак, булар учун мустакилликдан мансаб афзалрок. Буларга хабар, хакикат, адолат деган тушунчалар эмас, мансаб ва куллик керак, деб уйлади. Мен эса эринмай тортишиб утирибман. Нахот-ки, Латиф Рахмонов аллакачон Хабар марказига рахбар этиб тайинланди? Ёки "Катта" бугун эрталаб уни сухбатдан утказдими? "Хайъат", сафар деб ишорат килишидан масала хал булган куринади. Шундай булса-да, Миртемир уларнинг кунглига кул солмокчи булди.
- Латиф ака, биринчи навбатда Хабар марказини мустакил ташкилотга айлантирсак. Унинг рахбарини сайлаш масаласини эса иккинчи навбатга колдирсак. Яъни ташкилотнинг низоми, дастури тайёрлангач ва улар жамоада мухокама килиниб тасдиклангач, ана ундан кейин рахбарни сайлашга утсак. Сиз айтмокчи эски уйни бузмасдан янгисин курсак. Бу ишга камида бир йил вакт керак. Шу бир йилда парчаланишнинг олдини оласиз.
- Гап мен ёки бу киши хаккида бораётгани йук. Иккаламиз хам уз урнимизда уринбосар булиб колаяпмиз. Бизга рахбар булиб Максад Кул бораяптилар. Бу фармон матнини хам у кишининг узлари тайёрлаганлар. Шу боис бизнинг кулимиздан хеч арса келмайди, - дея Рахмонов гапнинг пуст калласини айтди.
Кулингиздан куп иш келади, деб уйлади Миртемир, сизга бу фармон лойихасининг хар бир сузини химоя килиш топширилган. Шунинг учун хар йулга бош ураясиз. Сизга хам кийин. Боши тукмокнинг остида колган илонга ухшайсиз. Жонимни куткараман, дея типирчилайсиз. Лекин тукмокни ушлаб турган кишининг максади бошка. У максадидан чекинмайди. Барибир бошингизни эзади.
- Майли, сиз бораверинг. Мен фармон лойихасини имзолаш учун узим олиб кираман, - деди Миртемир.
Улар чикиб кетишгач, Миртемир фармон лойихасини кайтадан ёза бошлади. Куп утмай Максад Кул кириб келди.
- Ха, ога, бу кадар ишга берилиб кетибсиз? Якшанбадан уч олаяпсиз, шекилли?
- Учни кимдан олаётганимни билмайману лекин сизни табриклайман.
- Нима билан?
- Хабар марказига директор булиб бораётган экансиз.
- Йуг-е, бунака хабар эшитганим йук. Колаверса, у ерга хеч кунглим йук. Бунинг устига бизга йул булсин.
- Марказнинг фармон лойихасини ёзаяпман. Мустакил ташкилотга айлантириш буйича банд киритдим. Хар холда "Катта" каршилик килмаса керак. Сиз нима дейсиз?
- Албатта, албатта... - бирдан ранги окариб, лаблари бузариб алланечук холга тушган Максад Кул, апал-тапал хонадан чикиб кетди.
Хато килдим, деб уйлади Миртемир. Хозирок у югуриб"Катта"нинг хузурига киради. Хуллас, бу иш хам чиппака чикди. Агар булар "Катта"га "тушунтириб" куйишмасдан олдин кирганимда, балки имзо чекарди. Энди улар бу ишни хам "Катта"га "оркангиздан пичок уриш"деб англатишади. "Катта" эса худди пичок еган одамдек тулгонади. Шунга карамай лойихани тайёрлаб олиб кираман, балки девондан кетишим учун сабаб булар.
Миртемир лойихани машинкалаш учун котиба кизга берганди хамки, Майнов " Сизни сураяптилар" деб колди.
- Хали лойиха тайёр булмади. Ярим соатдан кейин олиб кираман, - деди Миртемир.
- Лойихани истамаяптилар. У зингиз билан гаплашмокчилар.
Хакикатдан хам"Катта"нинг кайфи чог эди.
- Бир неча кунки куринмайсиз? - деди "Катта" урнидан туриб, Миртемирга карши юраркан. - Хатто сайловдан кейин табрикламадингиз хам.
- Шу ерлардаман,- деди Миртемир паст овоз билан.
- Хар холда уйдан чикмай ётибман, демокчисиз.,- жилмайди "Катта". - Сизни бугун Хабар марказига директор этиб тайинламокчи эдим, лекин душманингиз жуда куп экан. Х амма каршилик курсатди. Таклифим билан ёлгизланиб колдим. Демократия дегани шунака. Бошкаларнинг фикрига хам кулок солиш керак. Агар факат менинг фикрим утадиган булса, у холда диктатура булади. Менга колса, Пулабой Рашидовични ишдан олиб, каматиб, чиритиб юборардим. Лекин купчилик унинг тарафида. Озчиликнинг купчиликка буйинсуниши демократиянинг бош тамойилидир. Мана энди сиз хаккингизда хам шундай булди. Узингиз нима дейсиз?
Ё,тавба, деб уйлади Миртемир. Бу одам шайтонга хам дарс беради. Колаверса, менинг хаёлимдан утган фикрни кандай укиб олди? Йук, демак бу фикр олдин буларнинг хаёлидан утган ва сунгра Майнов ёккан шам ёругида мен хам шу кучага бош сукканман.
- Лекин сизни табриклайман, купчилик ё радиога ва ёки телевидениега боришингизни истаяпти.
"Катта" Миртемирга фикр юритиш учун вакт бермасдан сузида давом этди.
- Факат Самандаров каршилик килаяпти. Хозир уни топиб гаплашамиз.
У шундай деб кабулхонага чикди ва Майновга "Самандаровни топ", дея кайтиб ичкарига кирди. "Катта" жойига бориб утириши билан Майнов ичкарига кирди:
- Самандаров машинасида. Уни богладим,- деди.
- Укажон, сиздан илтимосим бор, Миртемирнинг номзодига каршилик килмасангиз. Уни телевидениега рахбар килиб жунатаяпмиз. Эртагаёк олиб бориб таништирсангиз, - деди "Ката" мулойим охангда.
У Самандаров билан гаплашиб булгач, Миртемир:
- Бу идорани мутлок кайта тузиш керак,- деди унга.- Хали Московнинг низоми билан ишлаяпти. Менимча аввал бу ташкилотнинг тузилиши, низоми, тизими хаккида хукумат карори чикарилиши ва ундан кейин у ердаги кадрлар масаласи куриб чикилса, яхши буларди.
- Бугун кечкурунгача хаммасини тайёрлайсиз. Мен имзолаб кетаман. Карор эмас фармон тайёрланг. Факат сессиядан кейинги учрашувимизда талаб килинганидек, бу ташкилотни мустакил килишга каршиман. Бу давлат идораси. Телевидениени кулидан чикариб юборган давлат кудратидан айрилади.
- Биз бу ташкилотнинг мустакиллигини талаб килганимиз йук. Давлат телевидениеси хам колсин. Ёнида мустакил телевидение тузилсин. Масалан, мен уша мустакил телевидениени оёкка куйиб бераман.
- Мустакил телевидение тузиш учун давлатимизнинг имконлари йук.
- Зотан, бу телевидение уз номи билан мустакил булади. Хам иктисодий, хам мафкуравий жихатдан.
- У жуда катта механизм. Уни оёкка куяолмайсиз.
- Бизга факат рухсат берсангиз, бас. Бутун дунёда телевидениелар реклама хисобига яшайдилар. Биз хам калдиргоч давлатимизнинг калдиргоч телевидениесини реклама хисобига яшатамиз.
- Майли, фармонни тайёрланг, лекин хозирча битта каналга изн бераман. Давлат телевидениесининг бир каналини мустакил киламиз. Бу иктисодий канал булсин. Колганини эса аста-секин амалга оширамиз. Узоги билан уч йилнинг ичида бир эмас, унлаб мустакил телевидение очиб бераман. Хозир эса давлат телевидениеси номини узгартириш хаккида уйланг!
Миртемир хонасига келди-да, телевидение ва радио кумитаси раиси Ханжар Ёкубовга сим кокди:
- Ташкилотнинг номини узгартириш бахона, - деди у.- "Катта" мени ишдан кувмокчи. Урнимга Байрамбоевни тайинламокчи. Сизни эса унга уринбосар килиб юборади.
- "Катта"нинг ичига кириб чикдингизми? Мунча хабарни каердан олдингиз?
- Шоферларадан, - дея кулди Ханжар Ёкубов. Кейин шу хакдаги латифани айтиб берди.- Йирик бир вилоятнинг рахбари эрталаб ишга бораётса, шофери "Хужайин, бугун пленум буладими?" деб сурабди. "Х а, пленумни туш курдингми? Мен чакирмасам, пленум тупланадими? дебди бошлик. Бироздан кейин шофер йигит: "Хужайин, бугун сизни ишдан олишарканми?" деб сурабди. "Нафасинг учсин!" дебди бошлик. Лекин шу куни онийдан пленумдан утказилиб, бошликни ишдан олишибди. Тахтдан тушган бошлик собик шоферининг ёнига келиб "Мен эшитмай колган гапларни сен каердан эшитгандинг?" деб сурабди. "Бозордан", деб жавоб килибди шофер. " Ундай булса, бозорга бориб билиб келсангчи, мени энди кайси ишга куйишаркин?" дебди собик бошлик. Шофер "Сизни камашаркан", дер экан, шу пайт икки миршаб келиб собик бошликнинг култигидан ушлашибди...
Ханжар Ёкубов узи айтган латифага узи мирикиб кулар экан, Миртемир унга аския килди:
- Шоферингизни бозорга юборсангиз-чи, балки каерга боришингиз хам аник булиб колгандир.
- Аник булмаса, бу телефонда латифа айтиб жоним нечта? Мени "уйинбосарликка" юборишаяпти.
Миртемирнинг хаёлидан узининг "Уйинбосар" деган хажвияси утди. Бу хажвияда у матбуот кумитаси раисининг цензура буйича уринбосарини масхара килганди. Уринбосар "р" харфини айтолмай,"Мен уйинбосарман" дерди. Бу эса ишига мос келарди.
- Сиз каердаги уйинларни босди-босди килишга бораяпсиз?
- Уйин каерда буларди, матбуотда-да, - деди Ханжар Ёкубов.
- Хафа булманг, сиз "Р" харфини айтаоласиз. Шу боис хакикий уринбосар буласиз.
- Узингиз-чи, узингиз ?
- Мен хам шу ердан кутилганимга шукур киламан.
- Телефонда бундай деманг.
- Кутулишни истаганим учун хам шундай деяпман-да таксир.
- Майли, хозирча уша ердасиз, хеч булмаса телевидениени эллик фоиз мустакил килиш учун уруниш керак,- деди Ханжар Ёкубов.
- Буни хам телефонда айтадиган булсангиз, демакки, Хабар марказидагилар каби сиз хам мустакилликни истамайсиз,- деди Миртемир.
- Бупти, мен хозир хузурингизга келаман, - деди Ханжар Ёкубов.
Миртемир телевидение ва радио кумитаси номини "Телерадиокомпания" деб узгартирди. Унинг кайта ташкил этилиши хаккидаги фармон лойихасини тайёрлаб булганди хамки, Ханжар Ёкубов кириб келди.
-"Катта" бунга албатта давлат сузини кушдиради. Шу боис хозирданок кушиб куйинг, - деди.
- Йук, кейин бу суз учун эллик фоиз мустакиллик талаб киламиз, - деди Миртемир.
Колган гаплар худди "бозордагидек" булди. Ханжар Ёкубов матбуот кумитасига, илгари Хабар марказида бошлик булиб ишлаган Байрамбоев телерадиокомпанияга утди.
- Байрамбоевнинг бу сохадан хеч хабари йук, - деди "Катта" "давлат" калимаси учун "эллик фоиз"ни инъом этаркан.- У латта одам, узингиз уни бошкарасиз...
* **
Январ ойи булишига карамай хаво юмшок эди. Миртемирнинг телевидениеда ишлаётганига бир неча кун булганди. Иш куплигидан у сахар келиб, ярим тунда кетарди. Хонасида янги тайёрланган дастурларни куриб эрталабки мажлисга лойихалар тайёрлаётганди. Бош директор ховликиб келиб колди.
- Бугун Талабалар шахарчасида кандайдир вокеалар юз беради. Углим талабаларнинг нарх-наво ошишидан норози эканликларини, кеча кечкурун эса уларнинг домласи Маратов " Эртага туш пайти нон магазини ёнида намойишимиз бор, агар каршилик курсатилса очлик эълон килинглар" дебди.
- Кимга айтибди? - Миртемир хайратланиб суради.
- У глимнинг Шервон деган дусти бор, бирга укишади, шунга айтибди. Углимга сен узок тур, дедим.
Иш ичида Маратов булса, демак яна кандайдир уйин бошланди, деб уйлади Миртемир. Маратовни яхши танийман. Озгина манфаат учун отасини хам сотиб юборишга тайёр. Аслида талабалар хак. Сайловдан олдин арзонгарчилик хаккида гапирган "Катта" сайловдан кейин дархол нарх-навони ошириб юборди. Айникса, нонни киммат килгани талабаларнинг конини кайнатиши аник. Зотан, улар сайлов уйинларининг фаркидалар. Сайловдан бир хафта олдин овоз беришга мажбур килишди. Бир жойда гугурт ёкилса, талабалар "портлаб" кетишади. Намойиш килишса, майли. Инсонлар уз хакларини намойишлар оркали кун тартибига куядилар. Талабаларимиз бу йул билан демократияни урганадилар. Бир куч, бир муштга айланадилар. Адолатнинг химоячиси буладилар. Лекин бу ишнинг бошида Маратовнинг туриши кандайдир уйин борлигидан даракчи. Маратов хукуматнинг кугирчоги. Факат хукуматнинг эмас, ким пул берса ушанинг кугирчоги. Бугунга кадар беш-олти ерда бу кугирчок бош рол олди. Канча-канча бегунох инсонларнинг умрига завол булди. Аввалига жилови Московда эди, кейин узимизyкилар хам уни куллай бошладилар.
... Миртемир телевидениега утгандан буён девондаги гаплардан бехабар эди. Балки девонда булса хам бу уйинлардан хабардор булиши мушкул эди. Девонда хам талабалар шахарчаси ва хамда Миртемирнинг узига карши янги уйинлар хозирланганди.
Салимов Маратовни чакириб гаплашаркан:
- Пойтахт шахар ижрокуми сизга бир енгил машина ва уй-жой куриш учун ер ажратди. Сиздан илтимосимиз эса, Талабалар шахарчасида бирор бир вокеа чикиб колса, уни Миртемирга боглашдир, - деди.
Салимов биров билан гаплашишга уста эди. Олий кенгашнинг утган мажлисида Миртемир Маратовнинг Москов билан алокаси борлиги хаккида гапириб уни талабаларга кахрамон килиб курсатишгани, аслида эса бу сохта кахрамон яширин хизматнинг чиркин ишларини бажариб келаётганини исботлашга уринганди. Орага "Катта" кирмаганда бу жанжалга айланарди. Ушандан буён Маратов тишини кайраб юрибди. Бунинг устига Миртемир у хакда танкидий макола хам ёзди. Шу боис Миртемирнинг исмини э208итган Маратовнинг туклари сих-сих булди.
- Шахарчада истаган вактда бирор бир вокеа чикара оламан. Лекин уни Миртемирга кандай боглаймиз? Шавкат Темур ва Исо Холисга богласак, уларга Хайрулло Саидовни хам кушсак кейин Миртемир хам четда колмайди.
- Майли, бу кейинги масала. Хозир эса вокеа хаккида уйлашимиз керак,- деди Салимов.- Калласи яхши ишлайдиган беш-олти бола топасиз. Эртага нарх-наво ошиши хаккидаги карор чикиши билан очлик эълон килишсин. Бу болаларни кейинчалик яхши жойларда укитиб, узимизга шогирд килиб оламиз. Очлик синовидан утганларини аввалига мухолифатнинг ичига жойлаштирамиз, баъзиларини мухолифатнинг лидерига айлантирамиз, баъзиларини эса Хафвсизлик кумитасига такдим этамиз. Хуллас, узингизга келажакда хам ишлаш учун экипаж тузаяпсиз. Баъзиларига катта-катта ваъда беринг, баъзиларини эса адолатни химоя килишга чакиринг. Нимал хам дейман, узингиздан коладиган гап йук. "Катта"нинг умиди сизда.
Маратов окшом чоги газетачалар факультетининг ётокхонасига келса, мухолифат вакиллари хам шу ерда экан. Улар билан куюк салом-аликдан кейин:
- Х озиргина эшитдим, хабарларда беришди, нарх-навони оширишибди. Биз бунга каршимиз. Бу масалани парламентда хам кутариб чикаман. Сайловда бизни ерга уришгани етар. Мен талабаларимни химоя килишга кодирман! Хозир сузимизни айтмасак, качон айтамиз? Тарих буйинча инкилоб харакатларини талабалар бошлашган, энг огир кунларда мамалакатни талабалар куткаришган,- деди.
Бир зумда ётокхона чорсу бозорига айланди. Талабалар жон-жахдлари билан тортишар эканлар, Маратов уларнинг орасида шеърлари ва акилли-акилли гаплари билан танилиб колган Шервонни четга тортди:
- Ораларингизда очлик эълон киладиган пахлавонлар борми? - деб суради.
- Зотан, биз норозилигимизни кайси бир йул билан ифода этишни мулжаллаяпмиз. Лекин качон, кандай? Бу маълум эмас.
- Нима булса хам эхтиёт булинглар. Узингга ухшаган йигитларни ёнинга ол.
Маратов чикиб кетар экан, талабалар ва мухолифат вакиллари тортишуви давом этарди.
Эртасига Маратов нон дуконининг ёнига келди. Салимов билан келишиб олганларидек бу дуконга нон кеч юборилди. Нон келтирулгунга кадар дукон ёнида талабалар турнакатор булдилар. Асаблар тобора таранглашиб, кунгил остидаги норозилик ташкарига ураётганди. Бу ерда Маратов сингариларнинг гугурт ёкишига хожат хам йук эди. Шундай хам гулхан ёна бошлаганди.
Талабалар тобора купайиб, уртага шиор отаётганларнинг сони ошиб бораётганди.
"Сайловларда бизни алдашди".
"Бугун айтади, эртага кайтади".
"Бизга бошкалардан эмас, узимиздан "Катта" керак!".
"Биз "Катта"нинг истеъфосини талаб киламиз!"
Бирданига бу шиорларни айтиб, муштларини осмонга "отаётган" йигит кизлар томонга сон-саноксиз миршаблар бостириб келишди.Ур-туполон бошланиб кетди. Миршаблар, ОМОНчилар осмондан тушиб колишди-ми хеч ким англолмай колди. Кимдир икки талабанинг отиб улдирилганлиги хаккида суйласа, яна кимдир кайсидир ётокхонада ОМОНчилар кизларни калтаклашаётганини айтса, яна биров кузи ожиз талабани туккизинчи каватда огиз-бурнини конга ботириб тепкилашганини тилга келтирди.
Миртемир Талабалар шахарчасидаги вокеаларни билиш учун машинасига утириб, уша томонга йул олди. Шахарчанинг атрофи миршаблар билан ураб олинганди. Унинг машинасини тухтатишди.
- Ичкарига кириш мумкин эмас, - деди миршаблардан бири.
- Бу киши миллатвакили, колаверса телевидениенинг рахбари,- деди шофёр йигит.
- Миллатвакиллари, рахбарлар учун бу ер тахликали. Туман марказида рахбарларимиз утиришибди. Улар кимни исташса, уни узлари билан бирга олиб киришади.
Миртемир машинадан тушиб миршабларнинг бошлигига юзланди:
- Майли, мени киритманглар, лекин мухбирларга изн беринглар,- деди.
- Сизни таниб турибмиз. Агар ичкарига утказиб юборсак, бошимиздан айриламиз. Аммо мухбирларга хам рухсат йук.
- У холда мен узим утаман! Куч билан тухтатиб колишга хаккингиз йук. Танланг, ё менга ё мухбирларга рухсат беринг.
Миртемир узок тортишувдан кейин мухбирларни утказиб юборди.
- Илтимос,- деди мухбирларни утказиб юборган миршабларниг бошлиги,- агар ичкарида сураб колишса, биз Ички ишлар вазирлигининг сувратга олувчиларимиз, деб айтишсин. Чунки сизнинг хотирингиз учун рухсат бердим.
Миртемир туман марказига бормокчи булди. Лекин менинг асосий ишим телевидениеда, бугунги дастурларни узгартиришим, хукумат рах барларини таклиф этиб, халкни хабардор килишим, концерт дастурларини тухтатишим керак, деб уйлади. Чунки бир томонда отишмалар давом этган пайтда, биз концерт курсатиб утирсак, на акли-салимга ва на инсонийликка тугри келади.
Миртемир мухбирларни Талабалар шахарчаси томон утказиб юбораркан:
- Вокеаларни хар томондан сувратга оласиз. Бундай шароитда биз хак тарафида туришимиз керак. Хакикатни уртага куйиш учун вокеаларни турт-беш камера билан сувратга олайлик,- деди ва ортга кайтиб, машинасига утирди.
Ишхонасига келган Миртемир дархол Бош вазирга сим кокди. Хали якиндагина Бош вазир этиб тайинланган Абдулла Хошимов билан касалхонада учрашганди. Ушанда Хошимов галла вазири эди. "Катта" "онангни" деб хакорат килгани учун юрак хуружига учраб, хастахонада ётганди.
- "Катта"нинг кунгли тор булса, унинг канотлари остида яшаётганлар учун дунё тор булади. Агар у кунглига яхши-ю ёмонни, ужару кобилни сигдира олмаса хам узини кийнайди хам бошкаларни, - деди ушанда Миртемир.
- "Катта"миз яхши одаму...- Абдулла Хошимовнинг бугзига нимадир тикилди. Бу куркув "мушт"и эди. Шунга карамай узок сухбат килишди. У хар канча эхтиёт булмасин, баъзи нарсаларни тан олишга мажбур эди. Сухбатлар кур олган кунларда уни чакириб колишди. Даволанишни чала ташлаб кетаркан:
- Хечкиси йук, эрталабдан эрталаб спорт билан шугулланаман,- деди.
Миртемирнинг хаёлини котибанинг мулойим сузлари булди.
- Гапиринг, Абдулла Хошимович телефондалар,- деди у.
Салом-аликдан сунг Миртемир унга:
- Талабалар шахарчасида нима булаяпти? Эшитишимизча, талабаларга нон юборишмабди. Бунинг устига оч колган талабаларни калтаклашибди. Хукумат бу хусусда халкка бирор бир тушунтириш бермайдими? Колаверса, нега бу кадар миршаб ва аскарлар шахарчага юборилмокда? - деди.
- Миртемир ака, - деди Абдулла Хошимов гарчи ёши Миртемирдан анча улуг булса-да. - Биласиз-ку, бу хусусда "Катта" билан гаплашиш керак.
- Майли, гаплашиб олинг. Хатто бу вокеа огир тус олмаслиги учун миршабларни оркага чакириш таклифини айтинг. Аслида Маратовга ухшаганларга кимдир яна рол бераган булса керак. Тезрок харакат килайлик, ёмон вокеаларнинг олдини олайлик.
- Менимча, сиз кунгирок килсангиз яхши булармиди? - деди Абдулла Хошимов товушини ютиб.
К уркок, деб уйлади Миртемир. Лекин куркмасдан хам иложи йук, чунки у куркиш учун тугилган. Хаётдаги роли куркоклик.
Миртемир девонга сим кокди:
- Ишлар яхшими? Корхо нагзми? Как дела? - дея уч тилда "сайрай" бошлади Майнов.
Унинг кайфиятига караганда, дунё тинч. Баъзан мутлок тескариси хам булиши мумкин, ичкарида жиддий тортишувлар ёки Майнов ибораси билан айтганда "осмон йикилиб тушган" пайтларда у сир саклашга уринади. Талабалар шахарчаси хаккидаги гапни эшитган Майнов расмий охангда:
- Хозиргина урток "Катта" Олий кенгаш раиси К улдошевга топширик бердилар. У икки дакика олдин девондан чикиб кетди. Тез орада уз хонасига етиб боради. Бу масала билан энди у шугулланади. Телевидениеда эса шахар рахбари чикиш килади,- деди ва бирдан гап охангини узгартириб, яна расмий минбардан уз холига тушди.- Нагзми? Яхшими? Хорошо, нима дедингиз, Миртемир ака?
- Уч тилда гапирмасангиз тушунишим кийин эди,- деди Миртемир киноя билан.- Шахар рахбари эмас, жумхурият рахбарларидан бири чикиб халкка тушунтириб берсин.
- Урток Кулдошевга телефон килинг! - У шарт этиб телефон трубкасини куйди.
Миртемир Майновнинг тарзидан ранжиган булса-да "уша билан тенг булиб утираман-ми" деди-да, Олий кенгаш раисига сим кокди. Кулдошев дуриллаган овоз билан худди радиода Сиёсий бюро баёнотини укиётгандек расмий охангда гапира бошлади. Бу эса унинг "Катта"дан ростдан хам топширик олганини курсатарди. Акс такдирда у хол-ахвол сурашдан нарига утмасди. Хар бир нарсадан хуркадиган Кулдошев бундай жиддий охангда худди хисоб бераётган каби гапирар экан, демак сарой козонида куп нарса кайнамокда.
- Махсус хабарнома эълон киламиз,- деди Кулдошев.- Комиссия тузаяпмиз. Комиссия таркибига жамоатчилик вакиллари, хукук-тартибот органлари тамсилчилари, мухолифат рахбарлари хам киритилади. Пойтахт рахбари вокеалар ривожи хаккида гапириб берадилар. Кайси пайтда курсатасиз?
- Ахборотдан аввал "Сунги соатда" деган рукун остида берамиз.
- Яхши, тайёр булиб туринг!
Кулдошев хам енгини хам почасини шимариб олган кишини эслатарди. Бевосита "Катта"дан топширик олганига шод эди. Миртемир бу одамдан бир иш чикиши кийин, деб уйлади-да, сиёсий-иктисодий курсатувлар тахририяти мудирини чакирди. Унга шахар рахбарини топишни ва унинг баёнотини ёзиб олишини буюрди.
- Шахарчадан келтирган барча репортажларни берамиз, ортидан эса расмий карашни эълон киламиз, - деди Миртемир.
Куп утмай мудир ховликиб келди.
- Шахар идорасида хеч ким йук. Хамма Талабалар шахарчаси якинидаги штабда экан.
- Булар аллакачон штаб хам тузишибди-ми?
- Штабда факат хукумат телефони урнатилган экан. Шу боис узингиз кунгирок килсангиз.
Миртемир хукумат телефонидан шахар рахбари телефонининг ракамларини терди. Телефон жирингларкан, булар телефонлари билан бирга юришади, дарров штаб куриб, хукумат телефонини хам уша ерга олиб боришибди, хар холда Талабалар шахарчасида кишлайдиганга ухшашади, деб уйларкан нариги томондан "хасаки" овоз эшитилди.
Бу Жонибеков эди. Миртемир хиррик овозда нутк ирод киладиган Жонибековни илк бор катта бир курултойда курди. Ранги окариб, чехраси сулиб колган Жонибеков ушанда аввал Московдаги тураларнинг "пустагини кокди", кейин хатто пойтахт шахар миршабларнинг бошлиги булган Хужаевнинг узининг машинасини угирлаб кетишгани, шахарда жиноятчилик хаддан ошгани, шунга карамай Хужаевга генерал унвони берилганидан ранжиб гапирди.
Бу уша пайтда Коммунистлар партиясиниг бошида утирган "Катта"га тегиб кетди. Чунки Хужаевни генералликка у тавсия килганди. Шу боис "Катта" Жонибековни чимдиб олди:
- Икки киши бир курпанинг остида ётолмасангиз, ЗАГСга айтамиз ажратиб куяди,- деди у ёнидаги иккинчи котибга караб. Иккинчи котибнинг кадрлар масаласи билан шугулланишини хамма яхши биларди.- Кимга генерал унвони бериш-бермаслик эса бизнинг ишимиз.
Ушанда купчилик Жонибековнинг илдизи куриди, у барг тукаяпти, якинда гурсиллаб йикилади, деса-да у махкам чикди. Тугрироги, Хайрулло Саидов уни асраб колди. Аммо "Катта" уз креслосини мустахкамлаб олган кунларда Жонибеков баликдек сийрилиб, Хайрулло Саидовнинг аригидан кочди. Энди "Катта" уни Хайрулло Саидовга карши куллана бошлади.
Телефоннинг нарёгидан келган хиррик овоз бирдан тинчиб колди. Кейин бошка товуш эшитилди:
- Бу телефон номери 54 - 59, ким билан гаплашмокчисиз?
- Жонибековни кидираяпман,- деди Миртемир.
- У киши хозиргина чикиб кетдилар. Хукумат комиссиясига телевидение рахбарларидан Мусаев хам киритилган, колаверса Байрамбоев хам шу ердалар.
- Мен хали узимни танитганим йук, максадимни хам айтганим йук сиз эса хаммасига олдиндан жавоб бердингиз. Ёнингизда ким борлиги уз йулига, лекин Жонибековга айтинг, хукумат номидан гапириш у кишига хавола килинди. Биз хакконият учун хукумат фикрини хам бермокчимиз. Агар гапирмасалар репортажлар билан кифояланиб коламиз, - деди Миртемир.
Телефонда гаплашаётган одам пичирлаб бу гапларни ёнидаги кишига такрорлади. У Жонибеков эди. Миртемирнинг товушини танигани учун телефон дастасини ёнидагилардан бирига берганди. У ингичка овозда "Хаммаси узини олиб кочади. Балога эса мен колдим,"деди. Бу гаплар Миртемирга эшитилиб турган булса-да, телефон дастасини тутган киши:
- Билишимизча Жонибеков Олий кенгаш раиси билан гаплашдилар, уни хам кундирдилар. Абдулла Хошимов чикадиган булди, - деди.
Бироздан кейин Миртемир яна Кулдошевга сим кокди:
- Биламан Ахборот соати якинлашиб колди. Абдулла Хошимов чикадиган булди! - деди у киска килиб.
Орадан икки дакика кечиб телерадио кумитаси раиси Байрамбоев Миртемирга телефон килди:
- Мен Талабалар шахарчасидан кайтаяпман, - деди у.
- Нима булаяпти узи? Сиз качон бориб улгурдингиз. Мени шахарчага утказишмади. Мен хам бориб вокеаларни уз кузим билан куриб келмокчи эдим.
- Бу томонга якин келманг. Хеч кимни ичкарига киритишмаяпти. Колаверса, вокеалар кечаси юз берган, хозир эса шахарчада осойиш хукум сурмокда. Менга мухтарам Кулдошев жаноблари телефон килдилар, биров оркали эмас, шахсан узлари, халкимизни вокеалардан хабардор килсак, дедилар. "Катта"миз хассосият билан бу масалага эътибор бермокдалар. У кишининг топшириклари асосида Бош вазир халкка мурожаат килади. Сиз бутун телевидениени ана шу ишга сафарбар килинг, Бош вазирнинг чикиши биз учун ифтихордир, - деди у.
Миртемир Байрамбоевнинг упкадан чикаётган гапларини телефон дастасини кулогидан узокрок тутиб тинглади. Кейин репортажларни куриш учун хонасидан чикаётганди яна телефон жиринглади. Бу Бош вазир эди.
- Миртемир ака, мени шу ишдан кутказинг, хозир бир тумандаман. Бошка бирортасини топиб ёзиб олсангиз, илтимос,-деди у.
- Бу окшом юз берган отишмаларда кон тукилибди. Кулимизда репортажлар бор. Миршаблар хадларини билишмаган. К олаверса, уларга ким буйрук бергани эртами кечми уртага чикади. Сиз хукумат рахбари сифатида халкнинг олдига чикиб икки огиз суз айтмасангиз, ким айтади? Ахир бу вокеалар нега бошланди? Нима учун, ук отган кимлар, улганлар ким, нима учун шунча вокеа юз бераяпти-ю хукумат жим? Бу саволлар факат мени эмас бутун халкимизни кизиктиради. Бугун окшом телевидение ана шу саволларга жавоб бериши керак.
Телефоннинг нарёгидан сас келмади. Абдулла Хошимовнинг товуши ичига тушиб кетганди. У зорланган овозда:
- Менга ёрдам беринг, - деди.
Республика рахбарлари нима сабабдан халкнинг кузига карашдан чучишмокда, деб уйлади Миртемир. Халкимиз "Хуш, "Катта" каерда? Намойиш булган, ёнгин чиккан жойларга бориб, от миниб, оломонни тухтатганман, дея такрорловчи зот нега кабинетидан чикмаяпти? Агар кеча окшом у икки чакримли йулдан чучимай Талабалар шахарчасига борганда, олам гулистон эди. Уклар отилмасди, кон тукилмасди" деб уйлашмайдими? Халк уйлайди-ю, лекин халкнинг уйлаганини булар хатто хаёлда жонлантиришга чучийдилар.
Миртемир репортажларни кураркан, вужудини титрок босди. Беш-олти миршаб бир киз талабани судраб кетишмокда. Уч-турт ОМОНчи эса бир талабани ерга ёткизиб тепишмокда. Ётокхоналардан бирига бостириб кирган миршаблар душ остидаги талабаларни калтаклашмокда. Бу дахшат-ку, деб уйлади Миртемир. Нахотки, шу даражада вахшийлашиб кетдик? Бу миршаблар хайвонот богида етиштирилган эмас, булар хам кайси бир ота-онанинг фарзандлари. Балки бу талабалар орасида уларнинг хам укалари, сингиллари бордир? Нахотки, юкоридан келган буйрукка кур-курона буйин эгиб уз кардошларига ук отсалар? Ахир бу талабалар "Катта"нинг саройини кул килиб кукка учирмадилар? Бор- йуги нонимиз кани, нега нонимизнинг бахосини киммат килдингиз, нега сайловда бизни алдадингиз, деб сурашди. Уларнинг "Катта"нинг истеъфосини сурашга хам хаклари бор. Аслида "Катта" минбарларда кукрагига уриб гапираяпти-ю лекин халкка бирор нарса бераётгани йук, балки халкнинг хирмонини совуриб, хаккини еб, хаккига хиёнат килиб юрибди. Халкдан болаларингни укитаман, дея соликлар олинмокда, лекин болаларнинг кулидаги бир бурда нони хам тортиб олинаяпти. Буни мансабда утирганларга айтиш бефойда. Уларнинг дини хам, имони хам, Аллохи хам, Пайгамбари хам мансаб. Лекин мана бу оддий миршаблар-чи? Нахотки, улар узларини кул деб билсалар, мансабдагиларнинг кули деб билсалар?! Ёки кийиб олган либослари уларни роботга айлантирдими? Калби йук, акли йук, фикрламокадан, мушохада килмокдан махрум булган роботларга айландилар-ми? Балки бир кун бу талабаларнинг хам баъзилари миршаб булар? Улар хам уз фарзандлари, уз ака-укаларига карши курол кутармайдиларми кейин? Касос олмок учун шу йулга бош урмайдилар-ми? Бир инсофсизнинг мансабини куриклаш, бир хоиннинг обруини асраш учун кон туккан бу инсонларга нима дейиш керак?! Нега мен йулдан кайтдим? К уркдим-ми?! Йук, булардан куркмайман. Унда нега бормадим? Балки талабаларни асраб колган булармидим?! Балки миршабларни тухтатармидим? Сен боргунча булган иш булаганди, гишт колипидан кучганди. Сенга тушадигани охиригача мужодала этиб котиллар кимлигини уртага чикаришда бошкалар билан бирлашишдир. Бир киши хеч нарса килаолмайди. Янчиб ташлашади.
Репортажларнинг бирида жумхурият прокурори К узибой Набиевнинг талабалар шахарчасига келгани акс эттирилганди. У минбарга чикиб гапираркан, ёнида Исо Холис турарди. Кузибой Набиев талабаларга карата:
- Сиз конунларга карши иш килаяпсиз. Конунларни бузаяпсиз. Бунинг оти исёндир. Исён эса конунда огир жазога сабаб булади,- деганди талабалар кулларидаги бор нарсани унга караб отдилар. Набиев билан Исо Холис аранг кочиб кутилишди.
Кузибой Набиев узок бир районда прокурор эди. Киска вактда жумхурият прокурорлигигача етиб келди. Ушанда купчилик "Бу бушаланг одам "Катта"га дош беролмайди" дейишганди. Лекин тош чикди, "Катта"нинг исканжасига чидади. Бундай одамларни "пихини ёрган"лар тоифасидан хам дейишади. Чунки у "Катта"нинг топширикларини хеч качон бевосита узи бажармади. Доим бирони топди, бировни рубару килди. Аммо нега талабалар шахарчасига узи келди? Демак масала анча жиддий, "Узинг бориб кел!" деган топширик олмаганда алббатта, бу ерга хам бориб келадиган "кул" топиларди. Бу вокеадан узини олиб кочарди.
Дархакикат, прокурорни у ерга юбориш кимнинг хаёлига келди экан, деб уйлади Миртемир. Бундай шароитда тахдидга урин борми? Талабаларни киздириш, бу фитнадир! Демак юборган одам шуни истаган. Хар томондан куршаб олинган, калтакланаётган, судралаётган одамга "сенинг жазонг улим" десангиз, у рахмат дейди-ми? Хали хам талабаларимиз инсофли экан! Охирига кадар кувиб бориб, машинасини агдариб, узининг оркасига тепа-тепа хайдаб юборишмаганига куллук килсин.
- Сиз кайтгандан кейин шахарчада нима булаётганини хеч ким билмай колди,- деди у ерга бориб келган мухбирлардан бири. -Куп одамни ичкарига киритишди. Хатто бир канча газеталарнинг мухбирлари хам уша ерда эдилар. Кайтишимизда миршаблардан бири сизни ичкарига киритмаганларни постдан четлатишганини айтишди.
Миртемир хайрон булди. Балки Абдулла Хошимовга шикоят килганим уз таъсирини курсатгандир, деб уйлади. Йук, бу одам бировга танбех беришга куркади. Бунинг устига Телерадио кумитаси раиси "Девондан бутун рахбарлар шахарчага боришсин, деб айтишди. Мен биринчи уринбосар билан бориб келаман, сиз эса бу ердаги ишларга рахбарлик килиб туринг", деган гапни узингизни тополмаганим учун котибага ёздириб кетггандим" деганини эслади. Кейин эса Салимовнинг ёрдамчиси кунгирок килиб, Талабалар шахарчасига бориб-бормагани билан кизикди. Х ар х олда нимадир бор. Майли, хозирча мухими бу эмас. Мухими репортажларни халкка курсатишдир. Миртемир хонасига кайтгандан кейин Олий кенгаш раиси телефон килди:
- Сизни хам кийнаб куйдик,- деди у, мен кийналиб кетдим, деган охангда.
- Халкка бирор гап айта олмасак, ана у кийин,- деди Миртемир.
- Сизга нима? Байрамбоев ишнинг ичида, уринбосари Мусаевни комиссияга кушдик. Ана уларнинг виждони кийналсин. Колаверса, бугун бериладиган барча курсатувларни комиссиямиз аъзоси сифатида урток Мусаев куриб чиксин. Биласиз, бир иш юзасидан тергов бошланса, унга хеч кимнинг халакит килишга хакки йук. Биз хам текширув олиб бораяпмиз. Комиссиямиз фаолияти боши берк кучага кириб колмаслиги учун хар турли тадбирлар олишимиз керак. Эшитишимча, сиз Талабалар шахарчасига мухбирларни олиб борибсиз?
- Мухбирларнинг бориб бормаслиги сиз учун вокеа эмас, лекин бир депутатнинг миршаблар томонидан йулдан кайтарилиши сизни кизиктириши керак, чунки раисимиз буласиз.
- Сиз бормасангиз хам вокеаларга аралашганингизни биламиз. Бундан бу ёгига эхтиёт булинг,- деди К улдошев ва кушимча килди.- "Катта"нинг топшириги билан хозир Бош вазир уринбосари Самандаров етиб боради. Мусаевдан кейин курсатувларга назар ташлайди ва лозим топса, ахборотда чикиб гапиради.
Эрталаб бошланган бу хангома кечгача давом этди. Нихоят токати ток булган Миртемир девон котибиятининг бошлигига телефон килди:
- Илтимос, кириб "Катта"га айтинг, курсатувларимизга цензур куйишаяпти. Бу хабар дунёга ёйилди. Окшом Москва хам курсатади, бизнинг жим туришимиз жиноят булади,- деди.
- Хозир шунинг маслахати булаяпти,- деди котибият бошлиги. - "Катта"нинг хузурида шу хусусда мажлис утказилмокда.
Бироздан кейин яна Кулдошев телефон килди.
- Хаммасининг дами чикиб кетди. Бу масалани эртага хал киламиз. Бугун хукумат комиссияси тайёрлаган хабар билан комиссия руйхатини эълон килинг,- деди у.
- Уттиз иккита исм-шарифни укишдан нима маъно чикади? К он тукилгани, талабаларни отишга ким рухсат бергани, неча киши улгани ва неча киши ярадор булгани, бунинг айбдорлари кимлиги - бу саволларга бугун жавоб беришимиз керак!
- Майли, буни Байрамбоев билан гаплашамиз, - деди Кулдошев ва бошка телефон жиринглаётганини айтиб, сухбатни кесди.
Беш дакика утар утмас Миртемирнинг хонасига Байрамбоев кириб келди:
- Нега мендан суроксиз камера юбордингиз,- деди у ховликиб.- Менга "Катта"нинг узи телефон килиб, камера-памерангни йигиштир деб айтдилар. Хатто мени "латта" дея хакорат килдилар, рахматли онамни хам тинч куймадилар.
- Сиз узингиз нега бир неча марта бориб келдингиз-у камера олиб бормадингиз. Сиз ва менинг вазифам у ерага бориб келишдан иборат эмас. Биз хабарчимиз. Халкни вокеалардан хабардор этишимиз керак. Агар бу ишни уддалай олсак, асосий вазифани бажарган буламиз, адолатсизликнинг йулини кесамиз, уйинлар учун имкон колдирмаймиз. Хозир эса вактдан бой бераяпмиз, ёлгоннинг гуллашига йул очаяпмиз,- деди Миртемир.
- Укажон, бу ер сизга Олий мажлиснинг минбари эмас,- деди Байрамбоев.-бу фикрингизни мажлис минбаридан айтсангиз бировга фойдаси булиши мумкин. Бу ерда эса давлат нима деса, ушани киламиз,- буш келмади Байрамбоев.
- Сиз хам шу давлатнинг бир парчаси эмас-ми? Фикрлашга ва тугрисини танлашга хаккингиз йук-ми?
- Оиламизда хаккимиз бор. Бу ерда эса оиламизнинг раиси "Катта"миз. У киши халкимизга ёмонликни раво курмайдилар. Тугрисини танлайдилар.
Байрамбоевни кулгичлари доим кулиб тургани учун у худди масхара килиб гапираётгандек туюлса-да, бу гапларни жиддий охангда айтаётганди. Миртемир уйланиб колди. Ё мен бошка бир дунёдан буларнинг орасига тушиб колдим, ёки булар хаклару мен ужарман. Хозир яна бироз тортишсак, жанжаллашиб колишимиз аник, индамай куйсам бора-бора индамасга айланаман. Баъзиларига шу билан баравар булиб утираманми, дея кул силтайсан, айримларининг ошковок каллаларига бир калима хам сингдиролмай хуноб буласан, мана бундайлар эса бетон девордек гап: бош урсанг бошинг ёрилади, сузинг узингга кайтади, асаблашиб жиги бийрон буласан. Лекин барибир кимлигини юзига айтиб, башарасини ойнада курсатиб куйиш керак.
- Майли, отангиз хам оилангизнинг раиси хам "Катта" була колсин, лекин ук еган, кони тукилган, ун гулидан бир гули очилмаган ёшда улдирилган талаба углингиз булса-чи?
Байрамбоев чучиб тушди.
- Огзингиздан бу гапни шамол учирсин! Худо сакласин, деб гапирсангиз-чи, ука.
Байрамбоев шундай деди-да, нимадир ёдига тушгандек "Кечирасиз, бир телефон килай", дея Миртемирнинг урнига утди. У уйига телефон килаётган экан.
- Углинг келдими? - деб суради у. "Ха" жавобини олди шекилли:- Уйдан чикмай утирсин, уртокларникига бораман, деса хам рухсат берма, хаммаёкда... - деди-ю гапининг давомини бугзидан ташкарига чикармади.
- Х аммаёкда отишма бор демокчи эдингиз, уйингиздагилар тахликага тушиб утирадилар. Хаммаёкни миш-миш хабарлари эгаллайди, телевизорда эса концерт, - деди Миртемир кесатиб.
- Концертларни бекор килиш хаккидаги буйругингиз ички низомга карши булса хам бекор килмадим. Ёшсиз, янги рахбарсиз, жамоанинг ёнида уялиб колманг, дедим.
Шу пайт котиба киз кириб, Халк харакати ташкилотидан бир гурух кишилар келишганини ва раис билан учрашмокни талаб килаётганларини айтди.
- Мен Мусаев билан репортажларни куришим керак. Хозир Самандаров хам келадилар. Сиз бу масала билан эрталабдан буён шугулланаяпсиз, хамма гапдан хабардорсиз. Улар билан учрашсангиз. Колаверса, узингизнинг одамларингиз,- деди Байрамбоев хам киноя билан.
Миртемир унинг киноясига шиддатли бир караш билан жавоб берди-да кабулхонага чикди. Шоир Собит билан бирга Халк харакатининг тиниб тинчимаган аёллари келишганди. Шоир Собит кейинги пайтда сиёсий фаолияти билан хам огизга тушганди. Водий ва Сойкент вокеаларидан кейин хукуматга карши намойишларнинг олдинги сафида урин олган шоир Собит халкни узлигини танишга чакирган шеърлари билан машхур булиб кетганди. Хали ёш булишига карамай сокол куйиб олгани учун босик, купни курган нуронийни эслатарди. Мошгуруч соколи айлана юзига ярашган, калин кошларининг остида чакнаб турган кузларини мунг босган шоирнинг негадир кадди букилиб колганга ухшарди. У кийналиб-кийналиб суз топаётгандек гап бошлади:
- Биз хукуматга мотам куни эълон килиш таклифи билан чикдик. Мотам каёкда, байрам килишаяпти, - деди у.- У томонда болаларимизни улдиришаяпти, бу томонда сизлар концерт куйиш билан оворасиз.
- Мотам фикрингизни куллайман, лекин концерт куяётганимиз йук. Концерт ва уйин-кулги дастурларини бекор килганман. Кечкурун, Худо хохласа, вокеалар хаккидаги репортажларни намойиш этамиз.
- Худо хохласа-ми ёки "Катта" хохласа-ми?- захарханда жилмайиш килди шоир Собит.
Миртемир хеч нарса демади. Ростдан хам "Катта" хохламаган булса керакки репортажларни курсатувдан олдин караб чикишга карор килишди. Нима булса хам мужодала киламиз, репортажлар, албатта курсатилади, деб уйлади Миртемир.
Шоир Собит билан бирга келган аёллардан бири:
- Аллох мададкор булсин, бу дахшатни халкка курсатинг. Хамда бу концертларга чек куйинг. Биз эса бу масалада сизга керакли ёрдамни берамиз,- деди.
Улар хукумат идораларига хам боришганини, Талабалар шахарчасида ук отган котилларга карши норозилик намойиши утказганларини, бу масалани мутлок охирига етказажакларини айтиб, чикиб кетдилар.
Хайриятки, шундай инсонлар бор, деб уйлади Миртемир. Агар улар хам факат уз угил-кизларини уйласалар ва бутун эркларини теппадаги битта одамга бериб куйсалар, ана унда олам гуристон булади. Бу аёлларнинг хар бири оиласида она, фарзандларининг ташвиши билан югуради., яна каердадир ишлайди хам. Шунга карамай адолат излашади. Бу адолатни узлари учун излашади-ми? Йук, шу халким хам бошкалар каби ойдинликда яшасин, нурга илхак булмасин, зулм остида эзилмасин, дейишади. Халкка, Ватанга булган мухаббат юракларида чугга айланган. Бу чуг калбларини ёндириб туради. Шу оташдан куч оладилар. Баъзилар уларни англамайдилар. У тганнинг уроги, кетганнинг кетмони билан иши бор буларнинг, дейишади. Ха, ишлари бор. Уша урок миллатнинг бошини кесмасин, уша кетмон инсонлар оёгининг остини ковламасин, дейишади. Оз булсаларда, хайриятки, улар бор.
Шоир Собит-чи? Унинг хам оиласи фарзандлари ва шу кадар ташвишлари бор. Аслида дарди йук инсон шоир булолмайди. Дарднинг огирлиги шоирнинг шеърларини юкдор, салобатли килармиш. Аммо канчадан канча дардсиз шоирлар юрибди. Бир канчаси девонда ишлашмокда. Кизиги, улар вакти-вакти билан Талабалар шахарчасида шеър укиб туришади, узларини талабалардан бири ёки уларнинг йул курсатувчиси, деб билишади.Биз инсон рухининг тарихини ёзамиз, дейишади. Талабалар шахарчасида инсон рухи улдирилмокда, сиз каердасиз?! Факат талабаларга карши ук отилаёгани йук, сизга хам карши отилмокда. Узлигингизга карши ук отилганда, мум ютиб утирибсиз. Бундан ортик разолат, бундан ортик шармандачилик борми? Аслида сизнинг хам дардларингиз огир. Факат бу дард шухратга талпиниш, шоирлик оркасидан шохона яшаш, уз жонини куткариб колиш дардидир. Лекин шоир Собит сизга ухшамайди. Шунинг учун уни севмайсиз. Аслида унга хасад киласиз. Аммо бундан бехабарсиз.
Шоир Собит шуролар пайтида Сибирда яшади. Ватан хасрати нима эканлиги унга аён. Мустакиллик харакати бошланганда юртга кайтиб, жабханинг олдидан ер олди. Аввалига уни дарбадар, буйдок бир шоир, деб уйлашди. Чунки кунни куни кечани кеча демай югуриб юради. Кейин билишса, катта бир оиланинг отаси экан. У каерда хакикат истаб байрок кутарилса, уша ерда. Хам шеъри, хам сузи, хам харакати билан инсонларга мадад беради. Кейинги кунларда бу шоир хаккида махсус бир курсатув тайёрлатаман. Умуман, Халк харакати ва бошка ташкилотларнининг вакилларини чакириб, Талабалар шахарчасидаги вокеаларни мухокама килдираман... Шоирнинг шахси ва шеърияти бир булиши керак-ми ёки айри-айри булса хам фарк килмайди, деган мавзуни тортишувга куямиз.
* **
"Катта" ховликкансифат киёфада эди. Бир томондан булаётган вокеалардан кунглида гурур хис этаётганди. Куч нима эканлигини курсатиб куйишга фурсат етди деб хисобларди. Иккинчи томондан эса кунглининг бир бурчини босиб олган кора булут таркалмаётганди. У Салимов ва Саиджонни чакирди.
- Кичкинагина вокеа булади, лекин унга катта сиёсий тус берамиз, дея огзингиз кулогингизда эди. Хуш, нима булди? - деди уларга вокеаларнинг хакикий ахволини билиб олиш учун иккаласини хам бирдан тупнинг огзига куяркан.- Тагингизни хул килиб куйдингиз. Вокеалар назоратингиздан чикди. Нега ходисалар бу кадар кенг ёйилди? Ички ишлар вазирлиги нима килаяпти? Хавфсизлик кумитаси каерда?
- Хаммаси шу ерда. Талабалар шахарчасида уч-турт харакат бирлашиб кетди,- дея суз бошлади Салимов.- Хайрулло Саидов мафия оркали бир гурух талабаларни ишга солди. Халк харакати эса сайловда катнаша олмаганидан норози эди. Озодлик партияси хам талабалар орасида иш олиб бораётган экан. Уларнинг вакиллари талабаларнинг олдига тушиб миршабларга тош отишди, ОМОНчиларни калтаклашди. Бунинг устига каердандир диндорлар хам келиб колишди. Бирданига хаммасининг кимлиги уртага чикди. Вокеаларни назоратга олдик. Айбдорларни уртага чикарамиз.
-Булди узингизни куткариш учун даров бахоналарни тахламанг,- унинг сузини кесди "Катта",- Игначининг минг ургани, темирчининг бир ургани, дейишган. Дафтарингизни очинг ва ёзинг:
1- Пойтахтда фаоллар мажлисини чакиринг. Мен узим гапираман, сизларга гапиришни хам ишониб булмайди. Радио ва телевидение мажлисни жонли равишда курсатиб, эшиттиришсин. Газеталар асосий диккатни шу масалага каратсинлар.
2- Талабалар шахарчасида профессор-укитувчилар билан учрашув утказаман. Шу бахонада тузумимизга карши булган душманларни хам аниклаймиз. Зиёлилар орасидаги ажрикларни юлиб ташлаймиз.
3- Пойтахтдаги, тугрироги, Талабалар шахарчасидаги университет ва институтларни вилоятларга кучириш хаккида фармон лойихаси тайёрланг.
4- Шахарчадаги талабаларни шошилинч равишда кишлокларига, уй-уйига жунатинг. Транспорт вазирлиги хамма ишни йигиштириб, шу масала билан шугуллансин.
5- Жамоатчилик вакиллари, депутатлар, мухолифат иштирокидаги комиссия руйхатини тузинг. Бегона одамлар комиссияга кирмасин. Комиссия асосий диккатини "кора кучлар"ни уртага чикаришга каратсин.
6- Ёзувчилар, шоирлар ва олимлар хар окшом телевизорга чикиб "кора кучлар"нинг кирдикорлари хаккида халкка гапириб берсинлар. Улар хам узларини курсатсинлар. Качонгача текин еб ётишади?
7- Ички ишлар вазирлиги, прокуратура ва Миллий хавфсизлик кумитаси бу хусусда жиноий иш очсинлар. Бутун душманларимизни йукотиш учун бу вокеадан фойдалансинлар. Бундан кейин мухолифат деган сузни эшитишни истамайман.
8- Пойтахт ва марказий шахарлар якинида махсус баталонлар тузиш ишини бошланг. Унга ерли халкдан одам олманг.
Саиджон, сени бугундан эътиборан узимга маслахатчи этиб тайинлайман. Хозирок фармонни тайёрлаб кел, кул куяман. Бу ишларнинг хаммасини узинг юритасан, Салимов билан маслахат килиб турасан. Х ар бир кадамингиз хаккида мени хабардор киласан, - деди.
Салимов жиянининг катта мансабга эришганидан мамнун булди. "Катта"ни кучоклаб упкиси келди. Лекин хурсандчилигини яширишга уринди.
- Байрамбоев телефон килганди. Миртемир хамма ишга аралашаяпти. Шахарчадаги вокеаларни сувратга олдирибди. Котибият бошлигига эса буларни Москвага юбораман, окшом тамоша киласиз, дебди.
Бу гапни эшитган "Катта"нинг кони кайнади. Кайнаган кон юзига урди. Ковоклари бирданига шишиб чиккандек булди. Вужудида харакатга келган бу кучни муштига туплади-да зарб билан столнинг устига урди.
- Шу болани йукотиш огир иш-ми? Кулингиздан келмайди-ми? Талабалар шахарчаси вокеаларига богланг, гум булиб кетсин! - деди.
- Кулимизда бир хужжат бор. Полковник Раимжоновнинг одамлари топширигингиз билан Хайрулла Саидовнинг жиянини кулга туширишганди. Уни телевизорда курсатмаслик учун Хайрулла Саидов Миртемирга бир миллион сум пул берган.-дея Салимов фурсат етти, мусофир кетти кабилида калласининг бир четига "яшириб" юрганини харакатга куйди.
- Йигиштир бу ёлгонингни, у бола бир миллион у ёкда турсин бир сум олмаслигига биздан бошка хамма ишонади. Шунинг учун бахона хам улар ишонадиган тарзда булиши керак. Колаверса, китмир Саидовнинг бировга пул бермаслигини, балки пул олишини хам хамма яхши билади. Раимжоновга айт узокрокдан, Миртемирга якин одамлардан топсин. Керак булса Миртемирнинг якин одамларини кулга тушириб, уни халкка курсатишга уринсин. Карабсанки, Миртемир тузокка илинади. Кейин икки-уч депутатнинг номидан Миртемирни фош этувчи макола чикарасизлар. Ундан у ёгига машинанинг узи юриб кетади.
"Катта" Салимов ва Саиджонга жавоб бериб юборди-да, Турабеков билан Узоковни чакирди:
- Олий таълим вазирини, Талабалар шахарчасида студентлари яшаган ректорларни ишдан оламиз. Бу вокеа нафакат менга, балки сизларга хам, бутун тузумимизга хам карши исёндир. Бурнимизнинг остида бомба турганини курмаганмиз. Яхшиям-ки, талабаларнинг биз томонга караб юриши тухтатилди. Агар улар назоратдан чикариб юборилсалар Водий, Сойкент вокеалари бунинг ёнида холва булиб коларди. Барча мухаррирлар ва таникли ёзувчиларни чакириб гаплашинг. Бу исённинг мохиятини халкка тушунтириб беришсин. Хар бир вилоят, хар бир туманда фаоллар мажлиси утказинг. Хар бир талабанинг ота-онаси билан гаплашинг, миршаблар бориб сурок килишсин. Кариялар, таникли инсонларнинг халкка мурожаатларини ташкил килинг. Бир суз билан, жумхуриятни оёкка тургазинг. Дарвоке, Салимов ва ана у Саид деган боланинг харакатларидан хабардор булиб туринглар. Анча маккор болага ухшайди. Талабалар орасида одамалари куп. Шу сабаб хозирча уни маслахатчи килиб тайинлашга карор килдим. Шу соатдан эътиборан сизга уйку йук. Хушингизда хам, тушунгизда хам шу масала билан шугулланасиз, - деди.
"Катта" "Хасан-Хусан"ларини чикариб юбораркан Максад Кулни чакирди:
- Москвани нима киламиз? Салимовнинг айтишича, Талабалар шахарчасидаги вокеаларни Миртемир сувратга олдирибди ва Москвага жунатибди.
- Тугри, мен хам эшитдим, унинг узи бу хакда котибият бошлигига айтибди.
- Бу болани назоратга ол, дегандим. Кани унинг ёнига узимнинг одамимни юбораман, дегандинг? Нега вокеалардан хабарсиз колаяпмиз?
- Юборгандим, ишга олмади. Пора истаганга ухшаб куринди.
- Истаган булса, нега бермадинг? У бола сендан акиллирок чикиб колди. Юборган одаминг жосус эканлигини пайкаган-ки, ишга олмаган.
Максад Кул типирчилаб колди. Нима килиб булса хам бу чигалликнинг ичидан чикиб кутилиши керак эди. Ёлгон гапирганди, "Катта" сезиб колди. Ёлгони шапалокка айланди. Нима килиш керак? Бирданига хаёлига янги фикр келди.
- Менимча Миртемирнинг узини Москвага жунатиш керак. У ердаги мухбирларга хадяни бу сафар у олиб борсин. Шахарчадаги вокеалар "кора кучлар" томонидан уюштирилган исён эканлигини у ердагиларга тушунтириб берсин. Бир соат олдинги учокда Халк харакати вакилларидан бир кисми Москвада матбуот конференцияси утказиш учун жунаб кетишганини ургандик...
- Кимдан ургандинг? Нега куйиб юборишди? Аэропортга телефон кил, учокни кайтаришсин. Керак булса, учокда бомба бор, деб айт. Барча кучларни бу ишга сафарбар кил. Миртемир хаккидаги фикринга эса кушиламан.
"Катта" Максад Кулга "Натижадан мени хабардор кил" деди-да, Миртемирнинг телефонини кидира бошлади. Тополмагач, Майновга айтиб Миртемир билан богланди.
- Укажон, сиз учун учокни ушлаб турибмиз. Бугунок Москвага йул олинг. Талабалар шахарчасида сувратга олинган ленталардан хам фойдаланинг. Мамлакатимизнинг шарафини кутказиш масаласини сизга топшираяпмиз. Эртага эрталаб у ерда матбуот конференцияси утказасиз. Мен узимнинг барча ваколатларимни сизга бераяпман. Менинг номимдан дунёга мурожаат этинг. Хуллас, мустакил эканлигимизни курсатиб куйиш керак. Хозир мен Киёмовга айтаман, сизни шахсан кузатиб куяди. Бу орада, албатта, Ченга учрашинг, - деди.
Миртемир студияга Самандаров келгани ва курсатувларни тухтатиб куйишаётгани хаккида шикоят килди.
- Улар халк душмани,- деди "Катта".- Кайси бири билан шугулланай? Ана шуларнинг фитналари окибатида талабаларга карши ук отилди. Керак булса, бир йигитнинг йикилиши бир давлатнинг йикилишига тенг. Бир томчи кон билан бир дарё коннинг фарки йук. Бу инсофсизлар хамма килмишлари учун жавоб берадилар. Сиз улардан куркманг ва чекинманг. Бугун барча репортажларингиз курсатилади. Мана мен буюраяпман. Сиз эса йулга чикинг!
Куп утмай Максад Кул ховликиб кириб келди.
- Агар учокда бомба бор десак, уни кушни жумхуриятга кундиришар экан. Чунки бизнинг чегарамиздан чикибди,- деди.
- Кейинги учок качон?
- Эртага.
- Бупти, Киёмовга айтинг Миртемирни шахсан узи кузатиб куйсин. Чен эса Москвадаги мухбирларнинг хаккини бериб юборсин. Хасислик килиб утирмасин. Мухбирлар хам ёмон урганишди. Вактида хакларини олиб туришмаса, дарров танкид килиб ёзишни бошлашади.
"Катта" Максад Кул билан бирга хонасидан чикаркан, ташкарида окшом чукканди. У котиблар утирадиган жойдан буйнини чузиб ташкарига каради-да, мажлислар залининг ёнидаги махсус ошхонага кирди. Эшик ёнида кутиб турган хужалик ишлари мудири Салимхонга юзланди:
- Огайни, нима ичамиз?
- Хаммасидан бор.
- Бупти, узимизнинг "Посольский"дан ича колайлик. Бугун тонгга кадар ишимиз бор. Талабалар шахарчасида бегунох болаларимизни улдиришди. Бу вокеаларни уюштирган аблахларни топишимиз керак. Ёш-ёш йигитлар нимани билишади? Каёкка бошласанг уша томонга бораверишади. Бунинг учун уларни отиш керак-ми? Отганларнинг узини отиш керак.
У шундай деди-да, Салимхонга мугомбирона караш килди. Салимхон бошини эгганча уни тинглади. Бу куп нарсани билади, деб уйлади "Катта", лекин кудук. Ичига тушган нарса кайтиб чикмайди. Бундан сув тортиб оламан деган одам хам челагидан, хам занжиридан айрилади. Ана шундайларни туплашим керак. Балки Раимжонов билан Чалматов "Керак булса бир-иккитасининг огзини конатиб куйинглар" деганини бунга айтган булишса-чи? Э, йук жонлари нечта? Ахир Салимхоннинг укасини Чалматовга уринбосар килиб куйганман. Бир-бири билан ит-мушук. Огиздан гап чикариш у ёкда турсин, бир-бирининг ёнида нафас олишга куркишади.
"Катта" йирик жангни бошкараётган кумондонлардек хар бир гапи ва харакатини такрор хаёл галвиридан утказаркан, узини кушдек енгил хис этаётганди. Бироз сархуш булганидан кейин эса кучига куч кушилган кишидек шиддат билан урнидан туриб иш хонаси томон юриб кетди. Гандираклаяпти, деб уйлашмасин деган хаёлда бошини эгиб оёкларини бир тугри чизик буйлаб босганча одимлади. Майнов эшикни очиб турмаганда, балки боши билан бориб уриларди ёки эшикни очаман, деб бирор жойга урилиб - сурилиб кетгудек булса, аламини кузига курингандан оларди.
У тугри урнига келиб утирди-да:
- Телевизорни куй,- деди Майновга.- Кейин эса чет эл радиоларининг хабарлари жамланган блютенни олиб кел ва узимизга тегишлиларини уки. Барча вазирлар, Хукиз, Боцман, Берия, Жамила, К ассоб ва Хозяин навбати билан телефон килиб рапорт беришсин,- деди.
Майнов хамманинг лакабини яхши биларди. Хатто узининг лакаби "Штирлиц" эканлигидан хам хабардор эди. Турабеков "Боцман", Салимов "Берия", Бош вазирнинг уринбосари Самадов "Девор", Абдулла Х ошимов "Тряпка", Кулдошев "Хукиз", Горбов "Жамила", Чалматов "Кассоб", Солиев эса "Хозяин"дир. Максад Кулни "Копчёнка" деса, Салимхонни "Бегун" дерди, Кузибой Набиев эса "Бакирок"... Хуллас, уларнинг хар бирига бу лакаблар дуппи кийгизиб куйгандек ярашарди. Турабеков бармок, деса кул кесиб келадиган, "онангни..." деб хакорат килса, "Куллук отажон" деб турадиган булгани, "Катта"нинг огзидан гап чикмасдан "Лаббай" дегани учун унга "Боцман" "унвони" берилган. Абдулла Х ошимовни эса бушлиги, латтакесарлиги учун "Тряпка" дейди .Кулдошевнинг хам куриниши, хам харакатлари ва хамда дуриллаши хукизни эслатарди. Шунингдек, халлачуп уриб турмаса у на аравани, на кушни тортарди. Горбов эса мажлисларда маъсум киздек утиради, гушангада куёвни сарсон килиб, эрталаб кайнонасига шикоят киладиган келиндек доим ранжида киёфада булгани учун "Катта" уни "Жамилам" дер эди, "Сени бу буриларга ем килиб куймайман, Жамилам", дея хазиллашарди хам. Чалматовни эса икки йил аввал кашф килди. Кассоб харидорнинг кузига караб танигани, лахм-ми, суяк-ми истаганини хис этганидек, Чалматов хам "Катта"нинг кунглидагини укирди. Кимни улдириш, кимни йукотиш, кимнинг огиз-бурнини конатиш, кимнинг бошидан дарча очиб куйиш... хуллас, унга айтишнинг кераги йук эди. У молини хам, харидорини хам таниган кассоб булгани учун лакаби узукка мос тушган куздек унинг "бойлигига" айланганди. Солиев огир арава. Етти улчаб бир кесади. Ипнинг игнасини хам, тешигини хам яхши билади. Кийимнинг каердан йиртилиши-ю каердан сукилиши, каерини тикишу каерини ямаш хаккида унга айтиш керак эмас. Унга сен хужайинсан, билганингни кил, десангиз етади. Мухамад Кул булса буйи узун, озгинлиги учун куриб колган баликни эслатади. Кузибой Набиев мажлисларда худди ашула айтгандек бакириб гапиради. "Катта" уни "Бакирогим" дея эркалатади, баъзан. "Бакирок" дея кувади, баъзан...
* **
Миртемир "Катта" билан гаплашиб булгач, ёнидагилар унга ишонишмади. Айникса, Самандаров иккиланиб колди. Балки Миртемир бизни чучитиш учун биров билан гаплашгандир, деб уйлади. Йук, телефон жиринглади ва кимдир уни боглади. Балки хеч ким билан гаплашмаган булса-чи? Ахир "Катта" менга телефон килиб "Нима килсанг кил, курсатувларни йукот" деди-ку? Нега энди изн берди? Хозир Миртемирга ишониб, курсатувни утказиб юборсам, эртага елкамдаги бошим учиб кетади. Балки ростдан хам "Катта"нинг фикри узгарган булса-чи? У холда яна балога коламан.
Самандаров хаёл сургунча репортажларни томоша киларкан, аввал Киёмов Байрамбоевга телефон килди. Хозирок Миртемирнинг Москвага кетиши кераклигини айтди. Куп утмай Максад Кул сим кокди. У сафар эрталабга колганини билдирди.
- Менимча репортажларни куриб утиширларингизга хожат колмади,- деди Миртемир Байрамбоев ва Самандаров бошчилигидаги хайъатга.- Вокеаларни курсатишимизга "Катта"нинг узи хам карши эмас. Колаверса, у репортажларни Москвага хам олиб боришимизни истаяпти.
- Тугри,- деди Самандаров.- Лекин репортажларда бир ёкламаликка йул куйилган. Урилган, сурилган, конга ботганлар курсатилибди. Лекин талабалар тош отганда ярадор булган миршаблар кани? Нега миршаблар томонидан хеч ким гапирмаган? Нега тарозининг иккинчи палласи буш колган?
Миртемирга Самандаровнинг вокеани икки кутбга ажратиши ёкмади. Лекин узи хам репортажларни томоша килганда ана шундай икки кутблилик хаккида фикр юритмаганмиди? Мана энди хукумат рахбарларидан бири буни тан олаяпти.
- Миршаблар зулм утказувчи томон, - деди Миртемир. - Улар талабаларни куриклашлари керак аслида. Ха р канча хак булмасинлар ёш болаларга карши ук отишлари керак эмас эди. Улар душман ёки душманнинг болалари эмас. Улар бизнинг тинч болаларимизга, укаларимизга, сингилларимизга карши ук отдилар, кон тукдилар.Шу боис бу ерда уларнинг номидан сиз гапиришингиз керак. Мен эрталабдан буён тарозининг иккинчи палласини тулдиришга уринаман, лекин тарозида турадиган одам йук.
- Депутат булсангиз хам, бироз уйлаб гапиринг,- деди кизишиб Самандаров.- Одам йук, деганингиз нимаси? Мана мен келиб утирибман.
- Унда жуда хам яхши, демак, тарозининг иккинчи палласи хам тулди, мувозанат сакланди. Репортажни берамиз, оркасидан сиз гапирасиз
- Мен хукумат номидан гапираман, - кизишди Самандаров. - Бугун вокеага хукуматнинг карашини баён этайлик, эртага эса миршаблардан бирини ёзиб олинглар, мана бу репортажнинг баъзи конли ерларини монтаж килинглар. Ундан кейин экранга олиб чикинглар. Мана мен хам осмондан тушганим йук, неча йилдан буён ижод киламан, шеър ёзаман, достон ёзаман... Халкнинг рухиятини яхши биламан. Халкимиз бу репортажни хазм килолмайди. Сайловни курдингиз, аксарият одам "Катта"мизни куллаб-кувватлади. Шундай шароитда халкни талабаларга карши килиб куйиш тугри булмайди. Бу вокеани халк исён деб кабул килиши ва талабалардан норози булиши мумкин. Бу масаланинг биринчи томони, иккинчидан эса миршаблар бизнинг посбонларимиз, уларни ёмон отлик килишга хеч кимнинг хакки йук. Агар миршабларга булган ишонч емирилса, тузумимизга ишонч йуколади. Учинчидан эса бу репортажлар давлат комиссияси ишига жиддий таъсир курсатади.
Миртемир бу шоирнинг иккиюзламачилиги хаккида куп эшитганди. Вилоятда ишлар экан, бирданига хукуматнинг тепасида пайдо булиши купчиликни кизиктирганди. Ушанда Миртемир хам бунинг сабабини суриштирганди. "Катта" у ишлаётган вилоятга борганда, мажлисда суз олиб, "Катта" га багишланган шеърини укибди. Кейин эса бу шеърни бир ашулачига ёдлатган экан, уни сахнага олиб чикибди. Оркасидан "Катта"нинг кулига вилоят газетасида босилган "Катта"миз -маданиятимизнинг посбони" сарлавхали маколасини кистирибди. Куп утмай пойтахтга чакирилибди.
- Масъулиятни мен буйнимга оламан, - деди Миртемир.- Бугун репортажни ва сизнинг шархингизни эълон киламан, эртага эса миршаблардан интервью оламиз. Илтимос, студияга кириб, фикрларингизни ёздирсангиз, жонли равишда чикмасангиз керак, хар холда. Курсатувнинг вакти утиб кетаяпти.
Миртемир шундай деди-да, йигитларга курсатувни бошлаймиз, деган ишорат берди. Самандаров урнидан туриб, хукумат телефонининг ёнига келди ва Абдулла Хошимовга сим кокди:
- Миртемир укамиз "Катта"дан рухсат олдим, Талабалар шахарчасидаги ур-йикитларни, укдан ярадор булганларни халкка очик курсатамиз, деяпти. Менимча, буни курсатиб булмайди. Эртага вокеаларни идора килолмай колишимиз мумкин. Миршаблар студияга бостириб келсалар, нима деймиз? Биз каршилик килдик, лекин Миртемир укамиз депутатлигини пеш килаяпти.
Самандаров телефон дастасини куйиши билан Миртемир унинг ёнига келди ва жахл билан:
- Эркакнинг ишини килмадингиз. Мен сизга депутатлигимни рукач килганим йук. Бу хусусда гап хам булгани эмас. Оддий бир инсон сифатида фикримни айтдим. К олаверса, мен вазифамни бажараяпман, сиз эса халакит килаяпсиз,- деди.
- Сиз мени эркак эмас дедингиз, хакорат килдингиз. Бу депутатлик вазифасини суиистеъмол килиш эмас-ми? Халк берган ишончни узингизга калкон килаяпсиз.
- Минг афсуски, депутатлик шаънига ярашмайди, дея сизни яхшилаб хакорат килолмаяпман. Чунки сиз бетингизни чарм килиб, шунча одамнинг олдида ёлгон гапирдингиз.
Самандаров тиржайганча хонада у ёкдан бу ёкка юрди-да, Байрамбоевга юзланди:
- Кани сиз айтинг, мен тухмат килдим-ми?
- Менимча, Миртемир укамиз кизишиб кетди. Сиз бор гапни айттингиз. Кураяпсиз менинг ваколатимни хам кулимдан олиб куяптилар. Вахоланки, мен хам сизнинг фикрингизга кушилиб, бу репортажни тухтатмокчиман.
Миртемир индамай чикиб кетди. Репортажларни курсатувга хозирлашни буюриб кайтганида хонасида Абдулла Хошимов утирарди.
- Самандаров эмас, мен чикадиган булдим,- деди у. - "Катта" мени юбордилар. Репортажларни эса эртага берарканмиз. Бугун кискагина курсатиб, реклама килар экансиз, ушанда эртага хамма тупланиб томоша килади.
- Халкнинг тавки лаънатини кутариш огир. Сизлар шунга урганган булишларингиз мумкин.Агар шу репортаж берилмаса, истеъфомни кабул килинг!- дея эшикни ёпиб, чикиб кетди Миртемир.
Улар репортаждан бир кисм курсатиб "Эртага бу хакда батафсил хикоя киламиз", деб эълон килишди. Узларича на сихни ва на кабобни куйдирган булишди.
Миртемир эрталабгача ухлай олмади. Сахарлаб уйининг ёнига машина келди. "Москвага боролмайман" дея машинани кайтариб юборди. Куп утмай Майнов телефон килди.
- "Катта" га айтинг мени кабул килсин. Истеъфо бермокчиман, - деди Миртемир.
- Узр, бу масалаларга биз аралашмаймиз. Бу жиддий масала, йулини топиб, узингиз учрашинг. Бугун пойтахтда фаоллар йигилиши утказадилар. У ерда учрашишингиз кийин, чунки жуда хам банд буладилар. Менимча, Москвага бориб келинг. Эрта эмас, индин Талабалар шахарчасидаги Маданият саройида профессор-укитувчилар билан учрашадилар. Уша ерда гаплашасиз, - деди Майнов.
Дархакикат, бу бир имконият, деб уйлади Миртемир. Москвада матбуот конференцияси утказиб, булаётган гапларни дунё жамоатчилиги олдига куяман. У ана шу фикр билан йулга чикди. Москвада жумхурият тамсилчиси кутиб олди.
- "Катта" шахсан телефон килиб, матбуот конференциясини бекор килдилар. Сиз олиб келган нарсаларингизни бизга топшириб, оркага кайтар экансиз.
- Нега бекор килишди? Мен хеч нарса олиб келганим йук.
- Халк харакати вакилллари идорамизни куршаб олишди. Тинимсиз матбуот конференцияси утказишаяпти, - деди тамсилчи.
Миртемир Халк харакати вакиллари билан учрашиб, булган вокеалардан уларни хабардор этди. Кейин шу куниёк ортга кайтди. Келса, телевидение тинимсиз равишда "Катта"нинг фаоллар мажлисидаги нуткини такрорлаб курсатаётган эди. У мажлисда шу кадар жушиб гапирибди-ки, Миртемирнинг хам вужуди титради. Бу унга ишончданмиди ёки нафратданмиди, узи хам англаб етмади.
"Катта" хамма орзу килиб юрган гапларни гапирганди:
"Халк харакати ва Озодлик партиясининг битта максади бор. У хам булса Ватанига, миллатига хизмат килишдир. Агар ана шу йулдан боришса, мен Исломга хам, мафияга хам йул бераман.
Эй, одамлар! Олти ой, етти ой сабр килинг, август-сентябргача сабр килинг. Тиз чукиб сурайман, сунг хаётимиз фаровон булади. Мен сизларга хаётни жаннат килиб бераман. "Кора кучлар"дан биринчи навбатда талабаларни, сунгра сизни кутказаман.
Котиллар топилади ва жавобгарликка тортилади. Ук еган йигит менинг углимдек, азоб чекдим. Унинг юртига бориб, кабрга узим куяман ва унинг хуни учун котиллардан хисоб сурайман..."
Миртемир Талабалар шахарчасидаги Маданият Саройига келди. Учрашув кичкинагина хонада булди. "Катта" бу ерда хам фаоллар йигилишидаги гапларини айнан такрорлади. Домлалардан айримлари уни куллашди.
- Менда бир савол бор,- дея урнидан турди хажвчи Худойкул Мухторов.
Миртемир уни яхши танийди. Университетга кирганида илк дарсда шу домла билан танишганди. Ушанда Худойкул Мухторов эркин мавзуда иншо ёздирди. Эртасига эса беш кишини урнидан тургазиб "Сизлар университетга танкасиз киргансизлар. К олганларнинг эса оркасидан итарган танкаси бор", деди. Миртемир хам уша беш кишининг ичида эди. Колганлар домладан ранжиган булишди.
- Хакикат аёвсиз ва ранжитувчи булади,- деди Худойкул Мухторов.- Х акикатни химоя килувчилар ужар, чурткесар, кизикконга ухшаб куринадилар. Аслида эса улар бундай эмас. Уларни шу тарзда куришга истаганлар учун орзуларини руёбда тасаввур киладилар. Мен хулосамни осмондан олганим йук. Хар бирингиз ичингизда кандай билди экан, деб утирибсиз. Лекин айни пайтда мени ёлгончи хам деяпсиз. Жамиятимизнинг инкирози ана шунда, ичимизда бошкамиз, ташкарида бошкамиз.
Худойкул Мухторов купинча масал ёзарди. Масал оркали хайвонларнинг тили ва образида хамма гапни айтиш мумкин. Балки шунинг учун хам у хушчакчак одам эди. У зини уйлантираётган ва кийнаётган дардларни масалларга тукиб, енгил тортарди. Мана энди у биринчи булиб "Катта"ни саволга тутмокда.
- Талабаларни отишга ким рухсат берди? Сиз мамлакатнинг бошида утирибсиз, бу нарсани билишингиз керак.
- Ёшингиз неччида? - суради "Катта" ундан.
- Сиз билан бир йилда тугилганмиз,- деди у.
- Э, яшанг Худойкулжон! Тенгкур эканмиз, кани айтинг-чи, нега талабаларни кайтариб колмадингиз?
"Катта" узига хос "манёвр" билан Мухторовнинг саволини четлаб утиб, узини нишонга олди.
- Газетачилар факультетининг талабалари очлик эълон килишди. Уларга "Болаларим, туккиз катли бинонинг устида утираверманг, буйрагингиз шамоллаши мумкин", дедим.
Мухторовнинг гапини "Катта" булди:
- Уларнинг буйраги эмас, мияси шамоллаган, миясини даволаш керак! Билдингиз-ми, Худойкулжон. Буйрак шамолласа, гур хам чалмайди!
- Гур чалиш, чалмаслиги нималигини билмадим-у, Лекин...
Унинг гапини яна "Катта" кесди:
- Мана менинг хам буйрагим касал...
Энди Мухторов "Катта"га мудохала килди:
- Бизга келажакда буйраги соглом рахбарлар керак. Ушанда уларнинг мияси хам шамолламайди.
"Катта" тушунди-ю тушунмасликка олди. Олимларнинг ичида у билан ади-бади айтишни истамади. Кичик залда тикилиб утирган домлаларнинг баъзилари Худойкул Мухторовга койил колсалар, айримлари бу ужарлигини куймади-куймади-да дегандек, бош силкишди.
Бирдан залда шивир-шивир бошланди. Ташкарида юзларча талабалар тупланишибди. "Катта" билан куришмокни талаб килишаётган экан. Уларнинг вакили сифатида Маратов билан Халк харакатининг йулбошчиларидан бири булган Исмат Шухратуллаев ичкарига таклиф килинди. Аввал Маратов суз олди:
- Мен нон дуконининг ёнида тургандим. Нон келмагани учун талабалар норози булишди. Аста-секин улар купайиб кетишди. Шу пайт ОМОНчилар келди. Уларнинг рахбари менинг ёнимда эди. У киши жуда яхши одам экан. Отишга рухсат берган эмас, балки мени химоя килиб турди. У к отганлар провакаторлардир, "кора кучлар"нинг одамлари. Телевидение эса миршабларни, Жонибековни айблаб курсатув тайёрлабди. Хайрият-ки, бу курсатув экранга берилмади. Умуман, "Катта"мизга тушуниш кийин. Миртемир у кишига карши Олий мажлисда тунтариш хозирлади, у кишини шарманда килувчи баёнот таркатди, мажлисда хакорат килди, лекин уни олиб келиб телевидениега рахбар килиб куйдингиз. Мана энди факат сизга эмас, юртимизга душманлик килаяпти. Хозир Москвада утириб, матбуот конференцияси утказаётган экан...
Миртемир индамай урнидан турди. Унга кузи тушиб колган Маратов:
- Мана бу ерга хам етиб келибдилар,- деди.
Миртемир суз сураганди,"Катта":
- Бу ерга талабаларни тинглашга келдик,- деди ва Исмат Шухратуллаевга суз берди. Кейин вазир, ректор ва яна бир неча кишини ишдан олажагини айтиб, ташкарига чикди. Миршаблар томонидан куршаб олинган машинаси эшикнинг огзида турарди. У бир зумда куздан гойиб булди.
Миртемирнинг хаёлидан Маратов кетмаётганди. Нега бу одам хаёлимдан чикмай колди? Дарвоке, у мендан нима истайди? Нега бу ходисаларга менинг номимни боглашга уринди? Бундан унинг бир манфаати борми? Дарвоке, Маратов узининг фикри билан юрмайдиган одам. У гохида Коммунистик партиянинг ибратли танкидчиларидан бирига айланса, гохида мухолифатнинг лидерларидан бири булади. Хар кун киёфасини узгартириб турадиган бу букаламун юкоридаги акаларининг курсатмаси билан турланади. Улардан кандай топширик олса, уша мусикага уйнайди, аммо махоратли уйинчи. Уят, хаё деган нарсаларни билмайди. Маратов деган суз каердан менга таниш? Маратов... Маратов... Ха, топдим! "Марату" ривоятидан. Дарвоке, ривоятдаги Марату билан унинг фамилияси бир-бирига жуда якин. Маратунинг килмиши, феъл-хуйидан Маратов худди андоза олгандек. Балки Маратов Маратунинг бир неча минг йилдан кейин пайдо булган нусхасидир, балки узидир. Йук, у менга карши булгани учун Маратуга ухшатаяпман. Ахир Маратов факат бугун менга тош отаётгани йук-ку?!. Йиллардир у халкка карши уйналган уйинларнинг бош кахрамони. Буни купчилик яхши билади. Лекин ундан хайикишади. Баъзилар эса бир кун менинг хам ёкамга ёпишмасин, деб у билан якинлашишга, дустлашишга харакат килишади.
Миртемир ташкарига чикар экан, хаёлида "Марату" ривояти гавдаланди. Самонийларнинг тунгичи булган хукмдор тог этагида яшаган Шошу кабиласининг бойликлари коялар остидаги горда эканлигини тахмин киларди, аммо бу горнинг огзи каердалигини билмасди. У кабила бошлигини, унинг аёлини хар канча кийнамасин, бирор гап ололмасди. Уларнинг икки угли бор эди. Бири кийнокларда жон берди, иккинчиси эса хукмдорнинг оёгини упди. Унинг пулга, мансабга ошиклигини сезган хукумдор аврай бошлади:
"Сени кабилага раис этиб тайинлайман. Бойликлар каерда эканлигини айтсанг, бас. Ярмини сенга колдираман."
" Отам Мурунта тогидан олтин кони топганди. Ана шу олтинларни горларга яширди. Кириш йулларини хатто бизга хам курсатмади"
" Нахотки, хеч кимнинг хабари булмаса?"
" Кундуз кунлари отам олтинларни кояларнинг этагига кадар ташитарди, кейин ярим тунда онам билан уларни каергадир олиб бориб яширарди. Бизга эса бу олтинларнинг горларга яширганини ва уларни мерос колдиражагини айтарди."
" Дунёда кандай кийнок, кандай исканжа булса отангга ва онангга карши кулладим, лекин мик этишмади. Мен эртага эрталаб узок сафарга кетаман, агар сен бу ишнинг уддасидан чиксанг нафакат бу кабиланинг, балки кушни кабилаларнинг хам хирожини теришни сенга топшираман."
" Гор огзини билса-билса онам билади. Лекин унинг бардоши отамникидан хам юксак. Улдирсангиз хам бир суз олиш кийин."
" Аёл зотидан гап олишнинг йуллари куп. Сен отангга жуда хам ухшайсан. Гавданг, товушинг, куринишинг куйиб куйгандек отангникига ухшайди. Ярим тунда онангнинг куйнига кирасан. Унга хукмдор бошингга урганини, хамма нарсани унутганингни айтиб, горнинг огзига олиб борадиган йулни сурайсан."
" Барибир айтмайди. Бунинг устига мен онамнинг куйнига киролмайман."
" У холда укангга ухшаб кийнокнинг кули буласан. Аввал кузингни уйиб оламан, кейин бармокларингни кесаман. Сунгра эса шакар томирингга чуг босаман. Танла, бу азоблар яхшими ёки кабиланинг раиси булиш-ми? Истасанг, фармонни ва олтинларнинг ярмига эгалик килишинг хаккидаги кароримни хозирок чарм терига ёзиб, кулингга берай. Белингга боглаб ол. У сенга куч беради."
"Онам барибир айтмайди."
"Окшом онангни сурокка чакириб огзига шароб тукамиз. Сен коронгуда унинг куйнига кирасан. Уни эркалайсан. Нозик туйгуларини жумбушга келтирасан. Мени лаънатлайсан. Бу азоблардан якин орада кутилишини кулокларига шивирлайсан. Бутун истакларини кондирасан. Ана ундан кейин олтинлар хам, мансаб хам сеники."
Марату хукмдорнинг айтганини килди. Онасидан горга олиб борадиган йулни урганиб, чодир ташкарисида пойлаб турган хукмдорнинг ёнига югурди.
" Сен мард бола экансан. Менга куп фойданг тегади. Бу кабилага раис килиб куйсам, ноинсофлик килган буламан. Сени узимга хазинабон этиб тайинлайман. Халкдан солик йигасан."
" Куллук, кандай амрингиз булса, хаммасини бажараман."
" Ундай булса ота-онангни йукот. Угли билан ётган она бошкалар билан хам ётади. Отанг эса сенга душман булади. Чунки мен билан бирга булишингни хоинлик, деб хисоблайди."
Ойни этак билан ёпиб булмайди, деганларидек, Марату килмиши хам халк орасида тиллардан тилларга кучиб юрди. Маратунинг девонбеги булгани, ундан кейин Бош вазирга кадар юксалгани пайтида,одамлар бу мудхиш вокеа хаккида овоз чикариб гапиришга куркишарди. Аммо бир кун хукмдор халкнинг олдига чикиб:
- Мен Маратуни халол, пок инсон, деб билгандим. Унинг ота-онаси ва укасини улдиришгач, бу оилага ёрдам килмокчи булдим. Бу болани Бош вазирликкача кутардим. Лекин улимга хукм этдим. Чунки у бир пайтлар уз онасининг куйнига кирган экан. Буни эътироф этди. Шу боис Маратунинг жасади бутун киш буйи дорда осиглик туришини буюраман. Хамма бундан ибрат олсин. Бу нафакат хоиннинг жазоси, балки бу ярим тунда алданган онанинг каргиши хамдир, - деди.
Одамлар хукумдордан куркканлари учун "Уни бу ишга сен бошлагандинг. Иккаланг хам лаънати шайтоннинг дарсини олгансан" деб айтишолмади. Аммо "Марату" афсонаси эллардан элларга, йиллардан йилларга кучди. Ривоятга айланиб яшади. Кимдир бу ривоятдан дарс олди, кимдир уз билганидан колмади.
Маратов хам ана шу дарс олмаганлар тоифасидан эди. У хам хукмдор учун хар кандай буйрукни бажаришга тайёр бир Марату эди.
* **
"Катта" кечкурун махаллий ва чет эл мухбирлари иштирокида матбуот конференцияси утказди. Миртемир унинг изини йукотиб куймасликка уринган изкувардек матбуот конференциясига келди. Суз олиб, булган вокеаларни киска килиб гапирди. Лекин "Катта" одатига кура жавоб бериш урнига бошка нарсалар хаккида тухталди. Конференциядан кейин Миртемир "Катта"нинг ёнига бориб, аризасини топширмокчи булди. Унинг келаётганини курган "Катта" мухбир кизнинг белидан кучоклаб, унга мухим гапи бордек, кулогига бир нарсаларни пичирлаганча, орка эшикдан чикиб кетишди.
Миртемир истеъфо аризасини купайтирди-да, бир нусхасини Майновга, яна бир нусхасини Узоковга бераркан, коридордан Салимовнинг келаётганини куриб колди:
- Сизни хам кийнаб юрмай, мени йукотиш учун овора булишингизга хожат колмади. Мана истеъфом, - дея бир нусхасини унга узатди.
Салимов совук башарасини бужмайтирганча кулимсираган куриниш беришга уринди.
- Укажон, мени Бош вазирга ухшатдингиз. Истеъфонгизнинг адреси Бош вазирдир,- деди.
- Бош вазир хам сизнинг кугирчогингиз булгани учун уни овора килиб юрмай дедим-да. Майли, овораси бор-ми? Сизга у олиб кела колсин, - Миртемир шундай деб кайрилиб девондан чикиб кетди.
Миртемир Олий кенгашга келса, Озодбекнинг хонасида Исо Холис ва яна икки-уч киши утиришганди. Вакт алламахал булиб колганига карамай уларнинг бамайлихотир утиришларидан, кимнидир кутишаётгани маълум эди. Салом-аликдан кейин Миртемир булган вокеаларни Озодбекка гапириб берди. У бош чайкаб куяркан "Мана Исо Холис давлат комиссияси таркибига кирдилар. Шу боис бу масаланинг босди-босди килинишидан куркмасак хам булади," деди. Исо Холис эса:
- Истеъфономангизни беринг, биз газетамизда нашр эттирамиз,- дея Миртемирдан истеъфономанинг бир нусхасини олди.
Кейин маълум булса, улар хам Бош вазир Абдулла Хошимов билан учрашмокчи эканлар. Бош вазир Миртемирнинг истеъфономасини эринмай, токат билан укиди:
"Пойтахтнинг Талабалар шахарчасида руй берган фожеа юртимизда ошкоралик, ростсузлик йуклиги, инсон хукукларини топташ хали бери бархам топмаслигини исботлади. Мен рахбар булган жумхурият телевидениесидан курсатувлар олиб куйилди. "Муносабат" рукни билан хозирланган махсус курсатув экранга чикарилмади. Ошкоралик учун кураш йуллари бекитиб ташланди. Мени истеъфо беришга ундаган сабаблар куйидагилардир:
1. Х ар канча уринмайлик, Талабалар шахарчасидаги вокеалар хаккида ошкора фикр билдирилишига йул берилмагани.
2. Сойкент вокеалари юзасидан тузилган комиссиянинг хулосаси сир саклангани каби Талабалар шахарчасидаги фожеа юзасидан хам уша услуб кулланилаётгани.
3. Яна яккахокимлик, диктатура бошланаётгани. Халкнинг огир ахволини енгиллатиш урнига факат ваъдалар бериш ва мансабталаш билан банд булишаётгани.
4. Сиёсатда баркарорлик йуклиги, миллий бирлашув хаккида тинимсиз гапирилгани холда амалда тескарисини килиб, низо-адоват келтирилиб чикарилаётгани.
5. Кадрларни танлашдаги жиддий хатолар, бу борадаги упирилиш, рахбар кадрларга ишончсизлик, уларни асосан шахсий садокатига караб танлаш, кобилияти, билими эътиборга олинмаётгани.
6. Махаллийчилик иллатининг илдизига сув солиш, одамларни бир-бирига карши куйиш касалини даволаш урнига унинг авж олдирилаётгани.
7. Халк такдири ва келажаги билан шугулланиш урнига икр-чикирлар, кувгинлар, инсон хукукларини топташ билан банд булинаётгани.
8. Мухолифатдаги партия, Харакат уюшмаларга нисбатан минбарлардан яхши гап айтилиб, амалда улар таъкиб килинаётгани.
9. Халкнинг ахволи кун сайин огирлашиб бораётгани, бунинг олдини олиш учун аник дастур йуклиги.
10. Миллатвакилларининг эркин бахслари, бор гапни айта олишлари учун шароит яратилмагани ва аксинча огир, носоглом вазият вужудга келтирилгани, фикрлар, таклифларга эътибор килинмаётгани...
Ана шу сабабларга кура, хукумат таркибидан чикаман хамда узимни унга нисбатан мухолифатда, деб хисоблайман. Хукумат таркибида туриб бу иллатларга карши кураш йулини топмадим. Хукумат аъзолари учун йуллар берк ва очилмасдир..."
Истеъфономани укиб чиккан Бош вазирнинг кули титраётган эди. У куриб колган лабларини тили билан хуллаган булди-да, гапиришга шайланди, лекин нимадир бугзига тикилди. Истеъфономани ён дафтарининг ичига куйди ва урнидан туриб, Миртемирнинг кулини махкам сикди. Кейин унинг елкасидан кучоклаган булиб, эшик ёнига кадар кузатди. У лом-мим демаса-да, хайрихох эканлигини Миртемир англади. Шу билан бирга унинг бу харакатлари "Бу сиз билан охирги учрашувимиз" маъносига хам келарди.
Миртемир чикиб кетиши билан Бош вазир Салимовнинг ёнига югурди:
- Буни мухолифатнинг газетасида хам нашр этишар экан. Бошимизга бало булмасин,-деди.
Салимов хотиржамлик билан истеъфономани оларкан, укиб хам курмагани Бош вазирни ажаблантирди. Аммо Салимов аллакачон истеъфономанинг нусхаси узига етиб келгани ва "Катта"га олиб чикиб курсатгани хаккида унга хеч нарса демади. Факат:
- Мухолифатнинг газетасини хам узимиз босамиз, кул куймасак, чикмайди, - дея Бош вазирни тинчлантирди.
Бош вазирни тавозе билан кузатиб куйган Салимов Раимжоновга телефон килди.
- Хужжатлар битди-ми? Тезрок олиб келсангиз "Катта"га кул куйдирамиз ва Олий кенгаш раёсатига юборамиз. Кечаси билан раёсатни туплаш керак,- деди.
Худди бир нарсани унутган кишидек, "гапни" калта килган Салимов Олий кенгаш раиси Кулдошевга богланди:
- Кечаси раёсат аъзоларининг рухсатини олиш керак булади. Депутатлардан бирининг дахлсизлигини бекор киламиз,- деди хотиржам охангда. Аммо депутатнинг кимлигини айтмади. Кулдошев суз ким хаккида бораётганини биларди.
Миртемир уйининг ёнига келганда кираверишда уни бир киши каршилади.
- Исмим Пулат,- деди у.- миршаб булиб ишлайман. Илгари вазир уринбосари булган бир акамиз сиз билан учрашмокчилар.
Миртемир булар яна бирор уйин бошлаётганга ухшайди, деб уйлади-да, халиги одамнинг бошидан оёгига кадар разм солди. Новча, кишлоклик йигит, юзида самимият бор. Шунга карамай буларга ишониш кийин, дея уйлаган Миртемир, индамай ичкарига караб юрди. Пулат унинг оркасидан келиб, у билан бирга лифтга чикди.
- Вазирликда сизга карши фитна тайёрланаяпти. Бу ишнинг бошида Раимжонов турибди. Талабалар шахарчасида хам "У к отиш" буйругини у берган.
- Хаммаси тугри булиши мумкин. Лекин мен бу соатда узим танимаган одам билан учрашишга боролмайман, деди Миртемир "илтмос мени тинч куйинг" дегандек.
- Истеъфономангиз "Катта"ни жуда хам киздирибди-, деди Миртемир билан бирга лифтга чиккан Пулат.- Эрталабга кадар раёсатнинг рухсати чикади ва сизни дархол камокка олишади. Раимжоновнинг одамлари Сузокка бориб, бир неча кишидан "Миртемир биздан пул истади"деган ёзув олиб келишди. Одамларни мажбурлаб, куркитиб шундай ёзув олишган. Мана нусхалари...
Миртемир лифтдан чикаркан:
- Мана бу уй Миллий хавфсизлик кумитаси бошлигиникидир,- деди чап томондаги темир эшик томонга ишора килиб. Шу боис бу ерда гаплашишимиз тахликали. Юринг, яхшиси уйга кириб гаплашамиз.
- Уйингиздан бу ер бехавотир. Ичкарига кирсак, сухбатимизни ёзиб олишлари аник,- деди Пулат содда охангда.
Миртемир мактубларга назар ташлади:
"Мен Х аким Эшкобилов Сузокда баликчилик билан шугулланаман. Биз баликларни кушни жумхуриятга олиб чикаётганимизда божхона ходимлари ушлашди. Кейин телевизорда курсатишмасин, дея депутат Миртемирнинг ёнига бордик. У биздан катта микдорда пул истади. Бу тушунтириш хатини уз ихтиёрим билан ёздим, хеч ким мажбур килган эмас. Яна шуни кушимча килмокчиманки, "Катта"миз халк учун кайгураётган бир пайтда Миртемирга ухшаганларнинг хам мажлисда у кишини хакорат килиши ва хамда биздан пора сураши акл бовар килмайдиган ишдир..."
Кейинги хатда эса поранинг микдори ва Миртемирнинг бу пулни олгани хаккида гап борарди.
- Х озир бу одамларнинг хаммаси эски бошлигимизнинг уйларида утиришибди. Улардан бу мактубни ёздириб олган миршаблардан бири хам уша ерда. Сизга карши бошланган бу фитнани узингиздан бошка хеч ким тухтатолмайди,- деди Пулат пичирлаган охангда.
- Зотан, йукотадиган нарсамиз йук. Уйчи уйлагунча таваккалчи ишини битиради, деганлар. Биз хам таваккал килдик. К ани кетдик!
Миртемир шундай деб уйига хам кирмай оркага кайтди.
Эски бошликнинг х овлиси эски шахардаги кишлоксифат махаллалардан бирида экан. Пулат дарвоза четидаги тугмани босганди кимдир кучага караган дераза пардасининг ёнидан ташкарига муралади. Кейин эшик очилиб, икки миршаб чикди. Улар тавозе билан Миртемирни ичкарига таклиф килишди. Пулат эса атрофга алангалаб, ёндаги ва оркадаги кучаларга караб келди.
Миртемир бирдан сесканиб тухтади. Дарвозахонада катталиги эшакдек булган иккита ит турарди. Гарчи итлар занжирга тортилган булса-да, уларнинг орасидан утиш мумкин эмасди. Икки миршаб бир хамла билан итларни икки томонга тортди-да " Сиз ичкарига киринг", дея Миртемирга ойнаванд хонанинг эшигини курсатишди.
Миртемир ичкарига кирганда ойнаванд хонанинг турида факат бир киши утирарди.
- Хуш келдингиз, ока, - дея урнидан турди у. Буйи калта, туладан келган бу одам эллик-эллик беш ёшлар атрофида эди. Кузлари кулиб турган бу одам Миртемирни багрига босди.- Исмим Хусан, "Катта"нинг аёвсиз киличи биринчи булиб менга санчилган. Мен Ички ишлар вазирлигида тартиб урнатмокчи булдим, лекин "Катта" ишдан олиб ташлади, устимдан жиноий иш кузгади. Хозиргача судма суд юрибман. Лекин Ички ишлар вазирлигида факат хайвонлар эмас, одамлар хам ишлайди. Адолатсизликдан куйганлар, хаксизликка учраганлар менга келишади. Аслида хозирги вазир хам менинг шогирдим. Бу кадар сотилиб кетиишини уйламагандим.
Хусан ака Миртемирга узи утирган жойни курсатди:
- Кани турда сиз утиринг. Сизни гойибдан яхши танийман. Бундай шароитда учрашишимизни хаёлимга хам келтирмаган эдим. Бугун Сузокка бориб, одамларни кийнаб, шикоят ёздириб олишибди. Кейин улар арз килиб Ички ишлар вазирига келишибди. Вазир кабул килмагач, уларни менинг уйимга олиб келишди. Аслида Раимжонов деганлари тентаксифат одам. Булмаса, кидириб-кидириб сизга хурмати баланд булган одамлардан шикоят ёздириб олишади-ми? Бироз бош котиришса-ку етмиш еттита душманингизни топишади. Шунисига хам шукур.
У тухтамай гапирар экан, Пулатга караб:
- Янганга айт, димламани сузсин. Кейин мехмонларни хам чакир, - деди.
Ичкаридаги хонадан бир капитан ва уч оддий одам чикди. Улар югуриб келиб Миртемир билан куришдилар. Хусан аканинг "утиринглар" имосидан кейин уриндикларнинг уч кисмида чекинибгина утиришди. Кейин Хусан ака:
- Кани кимдан бошлаймиз? Киска ва тез-тез гапиринглар, чунки эрталабгача ишимиз куп,-деди.
Корачадан келган киши суз бошлади:
- Бизнинг умримиз баликчилик билан кечади. Биров билан ишимиз йук. Сизни телевизорда куриб турамиз. У тган кун божхона ходимлари ушлашди. Бу оддий хол, хар доим ушлашади. Чунки балигимизга улар хам шерик, хакларини олиб куйиб юборишади. Биз кушни жумхуриятга бориб сотиб келамиз. Утган кун хам хакларини олишганди, лекин хеч нарса билмагандек уйимиздан олиб миршабхонага келтиришди. Сурок килишди, бир-икки бикинимизга туртишди хам. Кейин бир хатни курсатиб, уни кучириб имзолаб беришимизни талаб килишди. Йук деганимизга куйишмади. Уйимизни тинтув килиш учун одам юборишди, узимизни кийнашди. Шундан кейин майли, ёзиб берамизу кейин пойтахтга бориб шикоят киламиз, деб уйладик. Нега бизни танлашди? Халигача хайронмиз.
- Курага сен тушдинг,ука,- дея сузга аралашди Хусан ака. - Раимжонов бу ишни узи ишонган одамга топширган. У одамнинг ишонгани эса сени балигингга шерик булган кишилар.
Кейин Сузокдан келган яна икки киши хам булган вокеани айтиб бераркан:
- Факат биз келмокчи эмас эдик, чунки миршаб дегани хукумат дегани. Уларга карши туриб булмайди. Лекин мана бу одам "Миршабларадан кутиласану Миртемирдан кутилолмайсан. У барибир бу ишни фош этади", деб хол-жонимизга куймагандан кейин келдик. Йук ердан бошимизга гавго кунди,- дейишди.
- Вактимиз зак,- деди Хусан ака ва Миртемирга юзланди. - Сиз келгунингизча мен булардан тушунтириш хати ёздириб олдим. Мана бу капитан укамиз эса уларни урганлардан бири. Раимжоновнинг ишонган тоги. Аммо бугун килмишига икрор булди. Агар ишдан кувилса, бир бурда нонини мана биз топиб берамиз. Колаверса, бунинг рахматли отаси профессор Тугонов университетда сизга дарс берган. Хакикатни севган инсон эди. Бу йигит унинг рухини шод килди. Отасини яхши танирдим. Менинг дустим эди, нур ичида ётсин. Х озир димламани ейлик, кейин сизга жавоб берайлик. Эрталабгача бир йулини килинг, кечикиб колманг. Аллакачон раёсат аъзоларидан рухсат олиб куйишган булишса керак.
Миртемир рахматли Тугонов хакикатга йул излаб улиб кетганини эсларкан:
- Бизни хам хакикат учун курашишга чорлаб кетди, рахматлик. Майли,овкат ейишни бошка кунга колдирсак, раёсат аъзоларининг баъзилари хали Олий кенгашда эдилар. Озодбек ака хам уша ерда эди. Балки у кишини куришга улгурарман, - дея йулга чикди.
- Бугундан бошлаб Пулатжон сизнинг ёнингизда юради. Унга ишонаверинг. У хам "Катта"дан азият чеккан одамлардан. Куринишига караб ёш деб уйламанг. К амокда хам утириб чикди,- деди Х усан ака Миртемирни кузатиб коларкан. - У сизнинг куримангиз. Бир-биримизни куримасак, бир бутун кучга айланмасак "Катта"га карши туришимиз кийин.
Миртемир Олий кенгашга келаркан, кучига куч кушилгандек эди. Чунки у кейинги кунларда узини анча ёлгиз хис этаётганди. Караса, атрофда "Катта"нинг килмишларидан куйганлар, унинг кирдикорларини куриб тушуниб юрганлар куп экан.
Ха, деб уйлади Миртемир халк денгиздир. Шоир бу жумлани осмондан олган эмас. Халк кудратли куч. Факат бир бутун булгандагина куч. Лекин таркок холда ожиздир. Якка-якка холида эса синдирилиши жуда осон. Бувиларимиз пахлавонлар хаккида эртаклар суйларканлар, бир чупнинг синиши осонлиги ва бир даста чупнинг синиши мушкуллиги хаккида бекорга гапиришган-ми? Бу- ки чуп, инсон хам бир узи колса, аввало узини узи ейди, узини узи синдиради, махф этади. Агар унинг ёнида дустлари, хамфикирлари булса, улар жипслашиб метин иродага, бузилмас калъага айланадилар. Бирлашган куч бирлашмаган пуч, деб бекорга айтишмаган.
Миртемир хаёл суриб келар экан Олий кенгашга якинлашиб колганларида беихтиёр олтинчи каватга назар солди. Озодбекнинг хонасида чирок ёниб турарди. Демак, хали шу ерда.
- Хозир "Катта"нинг узлари телефон килдилар,- деди у.- Сиз бизнинг кумитамизнинг аъзоси булганингиз учун мени хам койидилар. Ука, бу ерларадан узокрок жойга кетиш керак. Мен имзо отмаганим билан хеч нарса узгармайди.
Миртемир Озодбекдан шундай жавоб чикишини биларди. Ундай булса нега келди? Ёки чукиб кетаётган одам учун хас хам умид-ми? Йук, бу одамнинг хасчалик умидбахшлиги хам йук. Миртемир бу хиссиётини Озодбекка сездирмаган булсада, шарт бурилиб хонадан чикиб кетиши бу хисларни ташкарига урди.
К улдошевнинг кабулхонасидаги нусха купайтиргич ёрдамида барча хужжатларни купайтириб олган Миртемир, бир нусхасини котибга узатди:
- Буни раисга бериб куясиз,- деди.
Сунгра "Катта"нинг кабулхонаси, Бош прокурорга хам бир нусхадан ажратиб, уларнинг ярим тунда мудраб утирган котибларига колдирди. Уйига кайтаркан, жумхурият газетасининг чирокларига кузи тушди. Газетачилар эрталабга кадар ишлашларини яхши биларди. Бу ер унга сунги умид булиб куринди-ми, Пулатга:
- Сизни хам чарчатиб куйдим, шу ерга хам бир кириб чикай,- деди.
Ахаджон Гуломов шу ерда экан.
- Бу фитна. Яхшилаб ёзинг, газетага чикарамиз,- деди у ва хужжатлардан бир нусха олиб колди.
Миртемирнинг уйкуси кочган эди. Шу боис Пулатга " Уйга бориб, хангома киламиз, бироз ичамиз", деди.
Умр йулдоши хавотирланиб, кутиб утирган экан. Бир зумда дастурхон тушалди ва овкат сузиб келтирилди. Пулат бир пиёла арок ичгандан кейин "очилиб кетди".
- Миртемир ака, булар жуда аёвсиз одам, булар учун чумолининг урни бору инсоннинг урни йук,- деди. Кейин эса уз достонини бошлади.- Мен тогларга якин бир кишлокда тугилдим. Отам ёшлигида упка касалидан вафот этган экан, онам хам узок яшамади. Бувимнинг кулида колдим. Мактабни битирарканман, бувимдан хам айрилдим. Кейин хаё-хуй деб пойтахтга келдим. У кишга кирмокчи булдим, киролмадим. Мардикор бозоридан бизни ушлаб кетган миршаблар уз уйларида ишлатишарди. Улар билан танишиб колдим. Бир-икки йилдан кейин мени йул сокчилигига ишга утказишди.
Орзуим укиш эди. Хеч нарсага эътибор килмай Автомобил йуллари институтининг кечки булимига кирдим. Битиргунумга кадар шахар сокчилар булимигача ишга келдим. Биз йулда тураркан "план" беришарди. Бу пора планини бажариш учун шоферлардан пул йигардик. Шахар идорасига ишга утганимда эса, мен узим сокчиларга "план" берадиган булдим. Чунки рахбаримиз мендан истарди. Бир куни шахарда катта авария булди. Дарров етиб борсак, енгил машина ичида саккиз нафар талаба халок булибди. Миршаб йигит хунгир-хунгир йигларди. Нима гап, дея уни четга тортдим: "Рулдаги бола маст эди. "План" тулсин, дея утказиб юбордим."
Бу вокеадан жуда таъсирландим. бир куни мажлисда идорамизда булаётган вокеаларни, "план" масаласини уртага ташладим. Бу виждонсизликдан уялиш кераклигини айтдим. Инсонларнинг умрига зомин булаяпмиз, дедим. Дархол комиссия тузилди, икки кундан кейин мени камашди. Миршаблар учун алохида камокхона булишига карамай мени оддий жиноятчиларнинг орасига ташлашди. Мен курган азобни бошка хеч ким курмасин. Бошимга нима келса хам тилимдан келди, деб чидадим. Тилим виждонимнинг буйругини бажарганди. Аммо энг дахшатли кийнокни хамкасбларимдан курдим. Мен терговда Ички ишлар вазири биринчи уринбосари Хусан акадан бошка хаммаси кул остидагиларга "план" беришини ва уларни пора олишга мажбур килиб куйишларини очик айтдим. Кейин "Катта"нинг номига ариза ёзиб яширинча ташкарига чикардим. "Катта"гача етиб ортга кайтди. Мендан бошкаларга эмас бевосита Хусан акага пора берганим хаккида сохта курсатмани имзолашимни талаб килишди. Имзоламадим. Дуппослашди. Кобургаларим синди, лекин имзоламадим. Кейин шишанинг устига утиртиришди. Барибир имзоламадим.
Ундан кейин кандайдир укол килишди. Хушимдан кетиб колибман. У ша пайт кул куйдириб олишибди. Буни видеолентага хам туширишибди. У зимга курсатишди. Худди мастга ухшаб утирибман. Менинг курсатмам буйича Хусан акани ишдан бушатишди. Суддан кейин узок бир вилоятга жунатишди. Хусан ака мени куришга келди. Унинг кузига карай олмадим. Лекин хамма гапни очик-ойдин айтиб бердим. Таниш-билишлари оркали мени камокдан чикариб олдилар. Куриб турибсиз, бугун яна миршабман. Оддий сокчиман, яъни хаётимни кайтадан бошлаяпман. Факат оддий сокчилардан фарким шуки, уларга ухшаб юкоридагилар учун пул тупламайман. Шу сабабдан мени ёмон куришади. Аммо Хусан аканинг одами, деб индашмайди. Вакти келганда фойдаланиш учун хозирча кузларини юмиб туришибди.
- Оилангиз каерда? - деб суради Миртемир Пулатдан.
У ух тортганча, суниб колаётган сигарети билан янгисини ёкди-да, чукур-чукур симириб:
- Улар нафакат менинг умримни, балки оила аъзоларимнинг умрини хам хазон килишди,- деркан, огзидан пишкириб чиккар сигарет тутуни юзини коплади. У шу дамда куюк туман ичида колган одамга ухшарди. Туман тобора хиралашиб унинг мунгли кузлари чараклаб ёнаётганди. Лекин бу ёниш мамнуният ёки севинч аломати эмас, балки нафрат алангаси эди.- Мени камашгандан кейин уйимни тортиб олишди, мол-мулкимни мусодара килишди. Хотинимга "Бундан ажралмасанг кунингни курсатамиз" дейишган экан, боалаларни олиб кишлокка кетиб колди. Камокдан чикканимдан кейин хузурига бордим. Лекин мени остонадан кувди. "Тилини тиёлмаган эркак билан яшамайман" деди. Болаларимни курсатишмади. Аракка ружу куйдим. Хотинимнинг отаси мени миршабларга олиб бориб топширди. Яна орага Хусан ака тушди. Кейин пойтахтда кайтадан уйландим. Маошдан бошка топадиган пулим йук эди. Бир кун хотинимнинг бармогида бриллиант узук, кулокларида бриллиант халка куриб колдим. Ёруг дунём яна кайтадан коронгу булди. Ундан каердан олганини сурадим. Жанжал кутарди.. "Нобакор эр олиб бермагандан кейин узим топаман-да"деди. Шундан кейин шубхаланиб оркасидан пойладим. Олдинги ишлаган идорамнинг бошлиги билан юрар экан. Уни алдаб йулдан чикаришибди. "Планни бермаганлардан нима олишни яхши биламиз" деди бошлик. Хотиним билан ажралдим. Бошликни эса улдирмокчи булдим. Лекин Хусан ака "Бир бошликнинг улими билан дунё тузалмайди. Канча-канча бошликлар, канча-канча оилаларни бузишмокда, не-не хаётларни зимистон килишмокда" деди. Шундан кейин Хусан аканинг сафида мужодалага кирдим. Хозир купчиликка айландик. Бугун булмаса эртага, эртага булмаса индин, барибир бир кун келиб улардан хисоб сураймиз.
Миртемир Пулатнинг хикоясини тинглаб булгач, унга таскин берадиган суз тополмади. Чунки шу дамда унинг узи таскинга мухтож эди. Пулатни кузатиб куйди-да, кулига калам олиб когозни коралай бошлади.
"Фитна..." У сарлавхани ёзди-да, бироз хаёл суриб тургандан кейин илк сатрни битди: " Тогига караб тарлони, сувига караб илони...". Тонг бузариб куёшнинг нурлари деразанинг ойнасига санчила бошлаганда хам Миртемир макола ёзиб утирарди.
Миртемир сунги сатрларни такрор укиди: "Одамлар, эл-улус дардидан куз юмган угил-окпадар;
Ватан шаънини оёг ости килиб, унга карши бош кутарган угил - соткин, хоин, бахтикаро;
миллат онадир. Онадан юз угирган, унинг хизматидан буйин товлаган угил - кулсиз, оёксиз, гунг, кузи кур, калби сукир - мажрух;
халкнинг дардини англаб, Ватан ташвишини тушуниб, она аламини тинглаб, миллат машакатини куриб, курашга узида куч тополмаган угил эса улик, тирик мурдадир!"
У маколани четга сураркан, уйкусизликдан жимирлаётган кузларини ишкалади-да, деразанинг ёнига келди. Инсон дунёга бир марта келади, деб уйлади. У яшаб утгач, ким булганлигини сагана тошидан билиш мумкин. Бу тошда саккизта ракам фалон йил тугилиб фалон йил улганини ифода этади - бу ракам ёнида унинг исми-шарифи, нари борса икки катор айрилик сатри, бир шеър битилади. Аммо одамлар калбида, юрт дафтарида инсоннинг кимлигига ажратилган урин анча каттарок ва кенгрокдир. Бу ерда тоштарош ёки марсия ёзувчи шоир хам ожиз. Чунки калб дунёсининг каерида кимнинг жойи булиши жумбок, юрт дафтарининг кайси сахифасида ким хаккида ёзилажаги сир. Аммо х ар икки холатда хам хакикат ёзилажак. Таасуфки, жуда куп жой ва жу